Sosial şəbəkələr müasir cəmiyyətin informasiya ekosistemini köklü şəkildə dəyişdirib. Onlar həm ünsiyyətin formasını, həm də insanların dünyanı qavrama tərzini yenidən formalaşdırır. Bu təsir ikili xarakter daşıyır: həm imkanlar yaradır, həm də risklər formalaşdırır.
Bir tərəfdən, sosial şəbəkələr informasiyanın sürətli yayılmasını təmin edir, insanların fikir mübadiləsini genişləndirir və ictimai iştirakçılığı artırır. Təhsil, elm, mədəniyyət və sosial təşəbbüslər daha geniş auditoriyaya çatır. Coğrafi məsafələr isə praktiki olaraq aradan qalxır.
Digər tərəfdən, informasiya bolluğu içində dezinformasiya və manipulyasiya da eyni sürətlə yayılır. Emosional və sensasiya xarakterli məzmunlar daha çox diqqət cəlb etdiyinə görə, obyektivlik bəzən arxa plana keçir. Bu isə ictimai rəyin təhrif olunması riskini artırır. Bu mövzuda müzakirə üçün Jurnalistika və xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının baş müəllimi, psixoloq Səadət Əliyeva ilə həmsöhbət olduq.
Səadət müəllim salam, xoş gördük! Sizcə Sosial şəbəkələr gənclərin sosial və psixoloji durumuna necə təsir edir?
Gənclər sosial şəbəkələrin təsirinə məruz qalan ən həssas qrupdur. Bunun əsas səbəbi onların şəxsiyyət və kimlik formalaşması mərhələsində olmasıdır.
Sosial mediada təqdim olunan idealizə olunmuş həyat tərzi gənclərdə davamlı müqayisə hissi yaradır. Nəticədə özünəinam azalır, natamamlıq və narazılıq hissi güclənir. “Bəyənmə” və izləyici sayı kimi göstəricilər isə emosional asılılıq yarada bilir.
Bununla yanaşı, uzunmüddətli sosial media istifadəsi real ünsiyyət bacarıqlarını zəiflədə, tənhalıq hissini artıra və psixoloji gərginlik yarada bilər.
Lakin sosial şəbəkələr düzgün istifadə edildikdə öyrənmə, özünüifadə və yaradıcılıq üçün güclü platformaya çevrilir. Burada əsas məsələ istifadə mədəniyyətidir.
Media və sosial şəbəkələr arasında hansı əlaqələr mövcuddur və bu medianın keyfiyyətinə necə təsir edir?
Media və sosial şəbəkələr bu gün bir-birini qarşılıqlı şəkildə formalaşdıran iki əsas informasiya məkanıdır. Ənənəvi media sosial şəbəkələr vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çıxır, sosial şəbəkələr isə medianın gündəmini müəyyənləşdirən vasitə kimi diqqət doğurur.
Bu inteqrasiya informasiyanın yayılmasını sürətləndirir və ictimai rəyin formalaşmasını asanlaşdırır. Lakin eyni zamanda rəqabət medianı bəzən sürəti dəqiqlikdən üstün tutmağa vadar edir.
Nəticədə klik yönümlü başlıqlar, sensasiya xarakterli xəbərlər və yoxlanılmamış məlumatlar artma riski daşıyır. Bu isə medianın etibarlılığına mənfi təsir göstərə bilər.
Sosial mediadan istifadəyə dair hüquqi və etik qaydalar barədə nə deyə bilərsiniz?
Sosial mediada söz azadlığı fundamental hüquqdur, lakin bu azadlıq məsuliyyətlə yanaşma tələb edir. Heç kim başqasının şərəf və ləyaqətini alçaltmaq və ya böhtan yaymaq hüququna malik deyil.
Hüquqi baxımdan təhqir, böhtan və nifrət nitqi müxtəlif sanksiyalarla nəticələnə bilər. Buraya cərimələr, ictimai işlər və digər məsuliyyət formaları daxildir.
Əsas məqsəd internet mühitində etik davranışın qorunması və ictimai hörmətin təmin olunmasıdır.
Sosial şəbəkələrdə yayılan məzmuna görə hansı qanunlar tətbiq olunur?
Azərbaycanda sosial şəbəkələrdə yayılan məzmun “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” qanun və digər müvafiq hüquqi aktlarla tənzimlənir.
Qanunvericiliyə əsasən, ictimai mənəviyyata zidd, açıq hörmətsizlik ifadə edən və ya təhqir xarakterli məzmunların yayılması qadağan edilir. Bu dəyişikliklərin məqsədi informasiya mühitində təhlükəsizliyin və ictimai etik normaların qorunmasıdır.
Sosial şəbəkələrdə özünü ekspert kimi təqdim edən insanların sayı niyə artır?
Sosial şəbəkələrdə çox görünmək bəzən peşəkarlıqdan daha üstün qəbul edilir. İzləyici və baxış sayı bəzi hallarda insanlarda “ekspertlik” təsəvvürü yaradır.
Bu isə saxta ekspertlərin formalaşmasına şərait yaradır. Real ekspert bilik və təcrübəyə əsaslanır, saxta ekspert isə daha çox emosional təsir və populyarlıq üzərindən auditoriya qazanır.
Sosial şəbəkələrdə manipulyasiya hansı üsullarla həyata keçirilir?
Manipulyasiya əsasən emosional təsir vasitəsilə həyata keçirilir. Sensasiya xarakterli başlıqlar, seçilmiş uğur hekayələri və qərəzli təqdimatlar istifadəçilərin qərarlarına təsir edir.
Sosial şəbəkə alqoritmləri də daha çox emosional reaksiya doğuran məzmunları önə çıxardığı üçün bu təsir daha da güclənir.
İnsanlar niyə emosional və sensasiyalı məzmunlara daha tez inanırlar?
İnsan psixologiyası emosional informasiyaya daha tez reaksiya verir. Qorxu, təəccüb və həyəcan yaradan məlumatlar daha yadda qalan olur.
Bu səbəbdən sensasiyalı xəbərlər daha sürətlə yayılır. Lakin bu tip məlumatlar çox zaman obyektiv olmur və tənqidi yoxlanılmalıdır.
Media savadlılığı dezinformasiyanın qarşısında necə rol oynayır?
Media savadlılığı müasir informasiya mühitində ən vacib bacarıqlardan biridir. O, insanlara məlumatı təhlil etməyi, mənbəni yoxlamağı və faktla rəy arasında fərq qoymağı öyrədir.
Bu bacarıq dezinformasiyanın təsirini azaldır və fərdlərin daha düzgün qərar verməsinə kömək edir.
Gənclərə sosial şəbəkələrdən istifadə ilə bağlı nə tövsiyə edərdiniz?
Gənclərə əsas tövsiyə sosial mediadan məqsədli və nəzarətli istifadə etməkdir. Sosial şəbəkə həm öyrənmə, həm də inkişaf vasitəsi ola bilər.
Lakin nəzarətsiz istifadə diqqət dağınıqlığı, vaxt itkisi və psixoloji gərginlik yarada bilər. Buna görə balans və məsuliyyət əsas şərtdir.
Müsahib: Jurnalistika və xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının baş müəllimi Səadət Əliyeva
Söhbətləşdi: Jurnalistika ixtisası üzrə I kurs tələbəsi Gülay Yalçınqızı
Söhbətləşdi: Jurnalistika ixtisası üzrə I kurs tələbəsi Gülay Yalçınqızı
