Tarixi abidələr bir xalqın keçmişini, mədəniyyətini və milli yaddaşını yaşadan ən qiymətli irs nümunələridir. Qədim qalalar, məbədlər, kitabələr, qəbirüstü daşlar və digər tarixi tikililər əsrlərin sınağından keçərək bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onlar sadəcə daşdan və ya kərpicdən ibarət tikililər deyil, keçmişin canlı şahidləri, tariximizin səssiz danışan səhifələridir. Təəssüf ki, bu gün həmin irs nümunələri zamanın təsirindən daha çox insan laqeydliyinin qurbanına çevrilir.
Tarixi abidələrə qarşı ən geniş yayılmış vandalizm formalarından biri onların üzərinə müxtəlif yazıların yazılması, adların həkk olunması və şəkillərin çəkilməsidir. Bəziləri bunu özündən bir iz qoymaq, bəziləri isə əyləncə hesab edir. Halbuki belə hərəkətlər tarixi irsə hörmətsizlik olmaqla yanaşı, bəzən bərpası mümkün olmayan zərərlərə səbəb olur.
Bu problem yalnız Azərbaycana məxsus deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yerləşən qədim abidələr də oxşar hallarla üzləşir. Misir piramidalarının, Roma dövrünə aid tikililərin, qədim qalaların və digər tarixi məkanların üzərində turistlər tərəfindən yazılmış adlara, tarixlərə və müxtəlif işarələrə rast gəlinir. Bir neçə saniyə ərzində yazılmış bir ad bəzən minilliklər boyu qorunub saxlanılmış tarixi irsin zədələnməsi deməkdir.
Azərbaycanda da vəziyyət fərqli deyil. Tarixi qəbiristanlıqlarda, orta əsrlərə aid qəbir daşlarında, qədim məbədlərdə və digər abidələrdə sonradan yazılmış adlar, tarixlər və müxtəlif rəsmlər görmək mümkündür. Bu müdaxilələr bəzən qədim kitabələrin, ornamentlərin və tarixi işarələrin üzərini örtərək onların oxunmasını və öyrənilməsini çətinləşdirir.
Xüsusilə qədim qəbir daşları belə hallardan daha çox zərər görür. Tarixçilər və arxeoloqlar üçün həmin daşların üzərindəki yazılar, naxışlar və simvollar mühüm məlumat mənbəyidir. Bəzən kiçik bir işarə belə müəyyən bir dövr, tayfa və ya dini ənənə haqqında dəyərli məlumat verir. Sonradan əlavə edilmiş yazılar isə bu məlumatların itirilməsinə və ya təhrif olunmasına səbəb olur.
Tarixi abidələrin üzərinə yazı yazılması yalnız estetik görünüşü pozmur. Bu, həm də onların elmi, mədəni və tarixi dəyərini azaldır. Çünki hər bir abidənin orijinal vəziyyəti onun ən qiymətli xüsusiyyətidir. Həmin vəziyyət pozulduqda tarixə aid vacib məlumatlar da zədələnmiş olur.
Problemin əsas səbəblərindən biri maarifləndirmənin yetərsizliyidir. Bir çox insanlar tarixi abidələrin əhəmiyyətini dərindən dərk etmir və onları adi tikili kimi qiymətləndirirlər. Halbuki hər bir abidə xalqın keçmişindən bizə qalan qiymətli bir mirasdır. Bu miras vasitəsilə əcdadlarımızın həyat tərzi, dünyagörüşü, inancları və mədəniyyəti haqqında məlumat əldə edirik.
Tarixi irsin qorunması yalnız dövlət qurumlarının və mütəxəssislərin üzərinə düşən vəzifə deyil. Bu məsuliyyət hər bir vətəndaşa aiddir. Tarixi abidələrə hörmətlə yanaşmaq, onları qorumaq və gələcək nəsillərə sağlam şəkildə ötürmək ümumi vəzifəmizdir. Məktəblərdə maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi, ictimai məlumatlandırmanın artırılması və cəmiyyətin bu məsələyə daha həssas yanaşması problemin qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər.
Tarix bir millətin yaddaşıdır. Yaddaşını itirən insan keçmişini unutduğu kimi, tarixi irsinə sahib çıxmayan xalq da öz köklərindən uzaqlaşır. Tarixi abidələrin üzərinə yazılan hər bir söz, çəkilən hər bir şəkil keçmişə vurulan kiçik, lakin ağrılı bir zərbədir. Tariximizi qorumaq istəyiriksə, ilk növbədə ona hörmət etməyi öyrənməliyik. Çünki bəzən bir millətin irsini düşmənlər deyil, öz laqeydliyi məhv edir.
Onur Cəbrayılov
Jurnalistika ixtisası üzrə I kurs tələbəsi
Jurnalistika ixtisası üzrə I kurs tələbəsi
