Azərbaycan Respublikası Haqqında Geniş Məlumat
Azərbaycan Respublikası, rəsmi adı ilə Azərbaycan, Şərqi Avropa ilə Qərbi Asiyanın kəsişməsində, Cənubi Qafqazın şərq hissəsində yerləşən transkontinental ölkədir. Ölkənin adı "Odlar Yurdu" mənasını verən "Atropatena"dan gəlir və zəngin neft-qaz ehtiyatlarına, qədim tarixə və unikal mədəniyyətə malikdir.
Coğrafiya və İqlim
Yerləşmə: Cənubi Qafqazın şərqi, Xəzər dənizinin qərb sahili. Şimaldan Rusiya, şimal-qərbdən Gürcüstan, qərbdən Ermənistan, cənub-qərbdən Türkiyə və cənubdan İranla həmsərhəddir.
Ərazi: Təxminən 86,600 km2 (Naxçıvan Muxtar Respublikası daxil olmaqla).
Paytaxt: Bakı (həmçinin ən böyük şəhər və əsas iqtisadi mərkəz).
Landşaft: Ölkə ərazisi Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz dağ silsilələri və Kür-Araz ovalığı arasında yerləşir. Ən hündür zirvəsi Bazardüzü dağıdır (4466 metr).
İqlim: Azərbaycanda planetdə mövcud olan 11 iqlim qurşağından 9-u mövcuddur. Bu, subtropikdən yüksək alp çəmənliklərinə qədər müxtəlif iqlim zonaları deməkdir.
Su Resursları: Ən böyük çayları Kür və Araz çaylarıdır, hər ikisi Xəzər dənizinə tökülür. Xəzər dənizinin özü isə dünyada ən böyük göldür.
Əhali və Demoqrafiya
Əhali Sayı: Təxminən 10.1 milyon nəfər (son məlumatlara görə).
Rəsmi Dil: Azərbaycan dili (türk dilləri qrupuna aiddir).
Din: Əhalinin böyük əksəriyyəti İslam dininə (əsasən şiəlik) etiqad edir. Lakin Azərbaycan dünyəvi, tolerant dövlətdir və müxtəlif dini icmalar (xristianlar, yəhudilər və s.) sərbəst fəaliyyət göstərir.
Etnik Tərkib: Əhalinin 90%-dən çoxu azərbaycanlılardır. Ölkədə həmçinin ləzgilər, ruslar, talışlar, avarlar və digər etnik qruplar yaşayır.
Tarix və Dövlətçilik
Qədim Tarix: Azərbaycan ərazisi qədim sivilizasiyaların mərkəzi olub. Tarixən burada Manna, Atropatena, Qafqaz Albaniyası kimi dövlətlər mövcud olub.
Xanlıqlar Dövrü: XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanda müstəqil xanlıqlar yaranmışdır (Quba, Qarabağ, Şəki və s.).
İki Yerə Bölünmə: XIX əsrin əvvəllərində Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycan torpaqları Rusiya və İran arasında bölünüb.
İlk Respublika: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) 1918-ci il 28 Mayda yaranıb. Bu, Şərqdə və bütün müsəlman aləmində ilk demokratik, dünyəvi respublika idi. AXC cəmi 23 ay fəaliyyət göstərsə də, dövlətçilik ənənələrini qoyub.
Müasir Müstəqillik: 1991-ci il 18 Oktyabrda Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa edib.
İqtisadiyyat
Əsas Sektor: Azərbaycan iqtisadiyyatının əsasını neft və qaz sənayesi təşkil edir. "Əsrin Müqaviləsi" (1994) ölkənin neft ehtiyatlarının istismarına geniş imkanlar açıb.
Enerji İxracı: Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində əsas tərəfdaşlardan biridir (məsələn, Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi).
Qeyri-Neft Sektoru: Hazırda ölkə hökuməti qeyri-neft sektorunun inkişafına, xüsusilə kənd təsərrüfatı, turizm, informasiya texnologiyaları və nəqliyyat sektorlarına diqqəti artırır.
Pul Vahidi: Azərbaycan Manatı (AZN).
Mədəniyyət və İncəsənət
Musiqi: Azərbaycan muğamı UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Üzeyir Hacıbəyov Şərqdə ilk operanın (Leyli və Məcnun, 1908) müəllifidir.
Memarlıq: Qədim Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı (Bakı) kimi tarixi abidələrdən tutmuş, Heydər Əliyev Mərkəzi, Alov Qüllələri (Flame Towers) kimi müasir memarlıq şedevrlərinə qədər zəngin nümunələrə malikdir.
Xalçaçılıq: Azərbaycan xalçaçılıq sənəti dünya miqyasında tanınır və müxtəlif regional xalçaçılıq məktəbləri mövcuddur.
Ədəbiyyat: Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Mirzə Fətəli Axundov kimi dünya əhəmiyyətli şəxsiyyətlər Azərbaycana aiddir.
Qarabağ Zəfəri
Tarix: Azərbaycanın ən ağrılı problemi olan Qarabağ münaqişəsi nəticəsində ərazilərin bir hissəsi 1990-cı illərin əvvəllərində işğal edilmişdi.
Vətən Müharibəsi: 2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ Müharibəsi (44 günlük Vətən Müharibəsi) nəticəsində Azərbaycan bu ərazilərin böyük bir hissəsini azad edib.
2023: 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri ilə suverenlik tam bərpa edildi. Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarında genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır.
Azərbaycanın Əlamətdar Şəxsiyyətləri
29 noyabr tarixində anadan olan bəzi Azərbaycan şəxsiyyətləri:
Güllü Mustafayeva (1920–1993): Tanınmış Azərbaycan rəssamı, Əməkdar rəssam.
Rəna Əfəndizadə (1929): Görkəmli Azərbaycan memarı.
29 noyabr həm idman, həm siyasət, həm də elm sahələrində tarixi qərar və böyük başlanğıclarla yadda qalan bir gündür.
Bu məqaləni saytınızda istifadə edə bilərsiniz. Başqa bir tarix və ya mövzu haqqında məqalə hazırlamaq istəyirsinizmi?
Azərbaycan dinamik inkişaf edən, Şərq və Qərb mədəniyyətlərini özündə birləşdirən zəngin tarixə və böyük potensiala malik bir ölkədir.
Əfsanəvi Klubun Yaranması (1899)
Hadisə: Məşhur "Barselona" futbol klubu (FC Barcelona) bu tarixdə yaradılıb.
Əhəmiyyəti: Klub qısa zamanda dünyanın ən böyük və ən uğurlu futbol klublarından birinə çevrilib, "Barça" adıyla tanınaraq Kataloniya mədəniyyətinin simvolu halına gəlib. Bu gün, 29 noyabr, klubun tərəfdarları üçün əlamətdar bir tarixdir.
BMT-nin Fələstin Qərarı (1947)
Hadisə: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş Məclisi Fələstin ərazisinin ərəb və yəhudi dövlətlərinə bölünməsi haqqında 47/181 saylı Qətnaməni qəbul edib.
Əhəmiyyəti: Bu qətnamə Yaxın Şərq tarixində dönüş nöqtəsi olub, İsrail dövlətinin yaranmasına (1948) zəmin hazırlayıb və regionda uzun illər davam edəcək münaqişənin əsasını qoyub.
Əlaqəli Gün: 2012-ci ildə, məhz 29 noyabrda, BMT Fələstin dövlətinə "Müşahidəçi Üzv Olmayan Dövlət" statusunu verərək onun beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində növbəti addımı atıb.
Texnologiya Tarixində Bir İlk (1877)
Hadisə: Böyük ixtiraçı Tomas Edison tərəfindən ilk səs yazma cihazı – fonoqraf ictimaiyyətə nümayiş etdirilib.
Əhəmiyyəti: Bu, səsin yazılması və təkrar səsləndirilməsi sahəsində inqilabi bir hadisə idi. Fonoqraf daha sonra sənaye və əyləncə dünyasında musiqinin və səsin yayılmasına imkan yaradan bütün audio texnologiyalarının əsasını təşkil edib.
Braziliyalı Futbolçuların Faciəsi (2016)
Hadisə: Braziliyanın "Chapecoense" futbol komandasını Cənubi Amerika kuboku finalına aparan təyyarə Kolumbiyada qəzaya uğrayıb. Təyyarədə olan 81 nəfərdən 76-sı həlak olub.
Əhəmiyyəti: Bu hadisə dünya idman ictimaiyyətini dərindən sarsıdıb və komanda ruhunun, mübarizə əzminin simvoluna çevrilib.
Azərbaycanın Əlamətdar Şəxsiyyətləri
29 noyabr tarixində anadan olan bəzi Azərbaycan şəxsiyyətləri:
Güllü Mustafayeva (1920–1993): Tanınmış Azərbaycan rəssamı, Əməkdar rəssam.
Rəna Əfəndizadə (1929): Görkəmli Azərbaycan memarı.
29 noyabr həm idman, həm siyasət, həm də elm sahələrində tarixi qərar və böyük başlanğıclarla yadda qalan bir gündür.
Bu məqaləni saytınızda istifadə edə bilərsiniz. Başqa bir tarix və ya mövzu haqqında məqalə hazırlamaq istəyirsinizmi?
Gülnarə SAF
