30 may tarixi dünya və Azərbaycan tarixində mühüm siyasi, hərbi, elmi və mədəni hadisələrlə yadda qalan günlərdən biridir. Bu tarixdə baş verən hadisələr müxtəlif dövrlərdə dövlətlərin taleyinə, beynəlxalq münasibətlərə və bəşəriyyətin inkişafına təsir göstərib.

Azərbaycan tarixində 30 may

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökuməti formalaşdırıldı

1918-ci il mayın 28-də istiqlaliyyətini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti iki gün sonra dövlət idarəçiliyinin qurulması istiqamətində mühüm addım atdı. Mayın 30-da ilk hökumət kabinetinin tərkibi Milli Şuraya təqdim edildi və təsdiqləndi. Hökumətə Fətəli xan Xoyski rəhbərlik edirdi. Bu hadisə Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyırdı. 

Milli dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi

1918-ci ilin may ayının son günlərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmaq və dövlət institutlarını formalaşdırmaq istiqamətində intensiv fəaliyyət göstərirdi. İlk hökumətin yaradılması gələcək dövlət quruculuğu prosesinin əsasını qoydu. 

30 mayda Azərbaycanda anadan olan tanınmış şəxslər

Əliağa Kürçaylı (1931–1980)

Azərbaycan poeziyasının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Əliağa Kürçaylı 30 may 1931-ci ildə dünyaya gəlib. O, lirik şeirləri, vətənpərvərlik ruhunda yazdığı əsərləri və tərcümələri ilə Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutur. Şairin yaradıcılığında insan duyğuları, Vətən sevgisi və milli-mənəvi dəyərlər əsas mövzulardan olub.

Məmməd Araz (1933–2004)

Azərbaycan poeziyasının ən qüdrətli nümayəndələrindən biri hesab edilən Məmməd Araz 30 may 1933-cü ildə Naxçıvanın Şahbuz rayonunda anadan olub. Onun “Azərbaycan – dünyam mənim”, “Vətən mənə oğul desə”, “Ayağa dur, Azərbaycan” kimi əsərləri milli düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Məmməd Arazın yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fonduna daxildir.

30 mayda vəfat edən Azərbaycanlı tanınmış şəxslər

Mikayıl Müşfiq (1908–1938)

Repressiya qurbanı olmuş böyük Azərbaycan şairi Mikayıl Müşfiqin ölüm hökmünün icrası ilə bağlı sənədlərdə 1938-ci ilin may ayının son günləri qeyd edilir. Azərbaycan poeziyasının ən parlaq simalarından olan Müşfiqin irsi sonradan bəraət aldıqdan sonra xalqına qaytarılıb.

Bəxtiyar Vahabzadə (1925–2009)

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Bəxtiyar Vahabzadə 2009-cu ilin may ayında vəfat edib. Onun yaradıcılığı milli azadlıq ideyalarının, ana dili sevgisinin və Azərbaycançılıq düşüncəsinin təbliğində mühüm rol oynayıb.

30 may Azərbaycan mədəniyyət və ədəbiyyatı üçün əlamətdar tarixdir

30 may yalnız siyasi hadisələrlə deyil, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının iki böyük nümayəndəsi – Məmməd Araz və Əliağa Kürçaylının doğum günü kimi yadda qalır. Hər iki sənətkarın yaradıcılığı milli kimliyin, vətən sevgisinin və Azərbaycan dilinin inkişafında mühüm rol oynayıb. Bu baxımdan 30 may tarixi Azərbaycan mədəniyyəti və ədəbi fikir tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdən biri hesab edilir.

Dünya tarixində 30 mayda baş verən mühüm hadisələr

1431 – Janna d’Ark edam edildi

Fransanın milli qəhrəmanı hesab olunan Janna d’Ark İngiltərəyə bağlı məhkəmənin qərarı ilə tonqalda yandırıldı. Sonralar onun günahsız olduğu təsdiqləndi və Katolik Kilsəsi tərəfindən müqəddəs elan edildi. 

1814 – Paris müqaviləsi imzalandı

Napoleon müharibələrinin başa çatmasından sonra Fransa ilə müttəfiq dövlətlər arasında ilk Paris müqaviləsi imzalandı. Bu sənəd Avropada yeni siyasi nizamın formalaşmasına təsir göstərdi. 

1854 – Kanzas-Nebraska Aktı qəbul edildi

ABŞ tarixinin ən mübahisəli qanunlarından biri olan Kanzas-Nebraska Aktı qəbul edildi. Qanun quldarlıq məsələsinin ştatların öz qərarına buraxılmasını nəzərdə tuturdu və sonradan Amerika Vətəndaş Müharibəsinə gedən yolu sürətləndirdi. 

1911 – İlk “Indianapolis 500” yarışı keçirildi

Dünyanın ən məşhur avtomobil yarışlarından biri olan “Indianapolis 500” ilk dəfə təşkil olundu. Yarışın qalibi amerikalı pilot Ray Harroun oldu. 

1922 – Linkoln Memorialının açılışı oldu

ABŞ-ın paytaxtı Vaşinqtonda ölkənin 16-cı prezidenti Abraham Lincoln şərəfinə ucaldılmış Linkoln Memorialının rəsmi açılışı keçirildi. 

1943 – Qadınlardan ibarət peşəkar beysbol liqası fəaliyyətə başladı

ABŞ-da İkinci Dünya müharibəsi dövründə yaradılmış All-American Girls Professional Baseball League ilk oyununu keçirdi. Bu hadisə qadın idmanının inkişafında mühüm mərhələ sayılır. 

1961 – Rafael Truxilyo öldürüldü

Dominikan Respublikasının uzun illər ölkəni idarə edən diktatoru Rafael Trujillo sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. 

1967 – Biafra Respublikası elan edildi

Nigeriyanın şərq bölgəsində Biafra Respublikasının yaradıldığı elan olundu. Bu hadisə sonradan minlərlə insanın həyatına son qoyan Nigeriya vətəndaş müharibəsinin başlanğıcı oldu. 

2011 – Almaniya atom enerjisindən imtina qərarı verdi

Yaponiyada baş vermiş Fukuşima nüvə qəzasından sonra Almaniya hökuməti mərhələli şəkildə nüvə enerjisindən imtina etmək qərarını açıqladı. 

2024 – Donald Tramp barəsində tarixi məhkəmə qərarı

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trump Nyu-York məhkəməsində cinayət işi üzrə təqsirli bilinən ilk sabiq ABŞ prezidenti oldu. Bu hadisə dünya mediasında geniş rezonans doğurdu. 

30 mayda anadan olan məşhur şəxslər

• Benny Goodman (1909) – “Svinqin kralı” kimi tanınan məşhur musiqiçi. 
• Helen Sharman (1963) – kosmosa uçan ilk britaniyalı qadın. 
• CeeLo Green (1974). 
• Marissa Mayer (1975) – Yahoo şirkətinin keçmiş baş direktoru. 
• Steven Gerrard (1980) – İngiltərə futbolunun əfsanəvi yarımmüdafiəçilərindən biri. 

30 mayda vəfat edən məşhur şəxslər

• Voltaire (1778). 
• Janna d’Ark (1431). 
• Peter Paul Rubens (1640). 
• Boris Pasternak (1960). 
• Leó Szilárd (1964). 
• Sun Ra (1993). 

30 may tarixi həm Azərbaycan dövlətçiliyi, həm də dünya tarixi baxımından mühüm hadisələrlə zəngindir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökumətinin formalaşdırılması, Janna d’Arkın edamı, ilk Indianapolis 500 yarışının keçirilməsi və müasir dövrdə baş vermiş siyasi hadisələr bu günün tarixdə xüsusi yer tutduğunu göstərir.

Gülnarə SAF