Mahir HÜSEYN
İranın Naxçıvana hücumu: regional təhlükəsizlik üçün yeni sınaq.
İran İslam Respublikası ərazisindən Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasına qarşı həyata keçirildiyi bildirilən dron hücumu Cənubi Qafqazda onsuz da həssas olan təhlükəsizlik balansını ciddi şəkildə sarsıdan hadisə kimi qiymətləndirilir. Mülki infrastruktura – xüsusilə hava limanı kimi strateji obyektə zərbə endirilməsi iddiası təkcə iki ölkə münasibətlərində deyil, bütövlükdə regionda güc balansı və beynəlxalq hüquq müstəvisində mühüm suallar doğurur.
Azərbaycan–İran münasibətləri son illərdə zaman-zaman gərginlik mərhələlərindən keçib. Sərhəd boyunca hərbi təlimlər, diplomatik ritorikadakı sərt bəyanatlar və regional geosiyasi dəyişikliklər iki ölkə arasında etimad mühitini zəiflədib. Belə bir şəraitdə Naxçıvan istiqamətində hər hansı hərbi addım iddiası artıq təkcə lokal insident deyil, daha geniş strateji mesaj kimi şərh olunur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev dəfələrlə vurğulayıb ki, ölkə heç bir dövlətə qarşı təhdid siyasəti yürütmür və qonşuluq prinsiplərinə sadiqdir. Rəsmi Bakı hətta İranın Ali Liderinin vəfatı ilə bağlı operativ şəkildə başsağlığı verərək diplomatik jest nümayiş etdirmişdi. Bu fonda baş verən hücum iddiası siyasi müstəvidə ziddiyyətli və sual doğuran addım kimi qiymətləndirilir.
Əgər hücum faktı təsdiqlənərsə, bu, BMT Nizamnaməsinin dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət prinsipinin pozulması deməkdir. Mülki obyektin – xüsusilə hava limanının – hədəf seçilməsi isə beynəlxalq humanitar hüququn norma və prinsiplərinə ziddir.
Bu cür addımlar regionda yeni eskalasiya dalğasına yol aça, qarşılıqlı hərbi ritorikanı sərtləşdirə və diplomatik kanalları zəiflədə bilər. Cənubi Qafqaz onsuz da müxtəlif maraq mərkəzlərinin kəsişdiyi bir coğrafiyadır və burada hərbi insidentlərin artması daha geniş təhlükəsizlik riskləri yarada bilər.
Naxçıvanın coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ərazisindən ayrı düşmüş eksklav statusu, Türkiyə ilə sərhədinin olması və regional kommunikasiya xətlərində rolu bu bölgəni strateji baxımdan həssas edir. Bu səbəbdən Naxçıvana yönələn istənilən hərbi addım təkcə Bakı–Tehran münasibətlərinə deyil, Ankara faktoruna da təsir edə bilər.
Azərbaycanın müdafiə doktrinası ölkənin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumağı əsas prioritet kimi müəyyənləşdirir. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, ölkəyə qarşı hər hansı təhdid cavabsız qalmayacaq və beynəlxalq hüququn verdiyi özünümüdafiə hüququndan istifadə etmək hüququnu özündə saxlayır.
Bu hadisə eyni zamanda daxili auditoriyalara yönəlmiş siyasi mesaj kimi də dəyərləndirilə bilər. İran daxilində etnik azərbaycanlıların vəziyyəti, regional proseslərə münasibət və geosiyasi rəqabət fonunda sərt addımların simvolik xarakter daşıması mümkündür.
Lakin mülki infrastruktura yönələn hərbi addım iddiası beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən terror aktı və ya təxribat kimi qiymətləndirilə bilər ki, bu da İranın onsuz da mürəkkəb olan beynəlxalq mövqeyinə əlavə təzyiq yarada bilər.
İranın Naxçıvana hücumu iddiası ətrafında bütün faktlar şəffaf şəkildə araşdırılmalı, məsuliyyət məsələsinə hüquqi-siyasi qiymət verilməlidir. Regionda sabitliyin qorunması üçün diplomatik kanallar açıq saxlanmalı, gərginliyin hərbi müstəviyə keçməsinin qarşısı alınmalıdır.
Azərbaycan tərəfi öz təhlükəsizliyini təmin etmək hüququnu qorumaqla yanaşı, beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini davam etdirməyə çalışır. Qarşıdakı mərhələdə əsas sual budur: hadisə lokal insident olaraq qalacaq, yoxsa daha geniş regional qarşıdurmanın başlanğıc nöqtəsinə çevriləcək?
Cavab isə tərəflərin seçəcəyi siyasi və diplomatik kursdan asılı olacaq.
