Ermənistan–Azərbaycan münasibətləri: Münaqişədən normallaşmaya DOĞRU?
Ermənistan–Azərbaycan münasibətləri Cənubi Qafqaz regionunun ən mürəkkəb və uzunmüddətli siyasi münaqişələrindən biri kimi beynəlxalq gündəmdə xüsusi yer tutur. Münaqişənin kökləri XX əsrin əvvəllərinə qədər uzansa da, əsas qarşıdurma mərhələsi SSRİ-nin son dövründə başlayıb və post-sovet məkanının təhlükəsizlik arxitekturasına ciddi təsir göstərib. Xüsusilə Qarabağ məsələsi iki ölkə arasında münasibətlərin əsas müəyyənedicisi olub.
1988-ci ildə keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində başlayan separatçı hərəkat SSRİ-nin dağılması ilə silahlı münaqişəyə çevrildi. 1991–1994-cü illərdə baş verən Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsi işğal olundu və 1994-cü ildə atəşkəs əldə edildi.
1992-ci ilin fevralında baş verən Xocalı soyqırımı münaqişənin ən faciəvi səhifələrindən biri kimi yadda qaldı və Azərbaycan cəmiyyətində dərin travma yaratdı.
Münaqişənin diplomatik həlli üçün ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində uzun illər danışıqlar aparılsa da, davamlı siyasi razılaşma əldə olunmadı.
27 sentyabr – 10 noyabr 2020-ci il tarixlərində baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi regionda güc balansını dəyişdi. Azərbaycan hərbi əməliyyatlar nəticəsində işğal altında olan ərazilərinin böyük hissəsini geri qaytardı.
10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin arasında imzalanan üçtərəfli bəyanat müharibəyə son qoydu. Razılaşmaya əsasən, bölgəyə Rusiya sülhməramlı qüvvələri yerləşdirildi və kommunikasiyaların açılması nəzərdə tutuldu.
Bu mərhələ münasibətlərdə yeni siyasi və hərbi reallıq formalaşdırdı.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan lokal xarakterli antiterror tədbirləri həyata keçirdi və Qarabağ bölgəsində separatçı rejimin fəaliyyətinə son qoyuldu. Bununla da Azərbaycanın suverenliyi faktiki olaraq bütün beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərində bərpa edildi.
Bu proses regionda yeni diplomatik mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Hazırda əsas gündəm məsələsi iki ölkə arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasıdır. Danışıqlarda əsas müzakirə mövzuları bunlardır:
Sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması, humanitar məsələlər və etimad quruculuğu tədbirləri.
Azərbaycan tərəfi qarşılıqlı olaraq bir-birinin ərazi bütövlüyünün tanınması əsasında sülh sazişinin imzalanmasını təklif edir. Ermənistan isə təhlükəsizlik təminatları və regional balans məsələlərini ön plana çıxarır.
Ermənistan–Azərbaycan münasibətləri yalnız iki ölkə arasında deyil, həm də daha geniş regional və qlobal kontekstdə qiymətləndirilir.
Rusiya regionda ənənəvi təsir gücünü qorumağa çalışır, Türkiyə Azərbaycanla strateji müttəfiqdir, Avropa İttifaqı və ABŞ diplomatik vasitəçilik təşəbbüslərində iştirak edir, İran regionda sərhəd dəyişikliklərinə həssas yanaşır.
Bu faktorlar sülh prosesinin sürətinə və nəticəsinə birbaşa təsir göstərir.
Əgər sülh müqaviləsi imzalanarsa, Cənubi Qafqaz regionu üçün yeni iqtisadi imkanlar yarana bilər:
-Regional nəqliyyat dəhlizlərinin açılması
-Ticarət və investisiya imkanlarının genişlənməsi
-Enerji və logistika layihələrinin inkişafı
Bu isə regionun geoiqtisadi əhəmiyyətini artıracaq.
Ermənistan–Azərbaycan münasibətləri uzun illər davam edən münaqişədən sonra transformasiya mərhələsindədir. Hərbi qarşıdurma mərhələsi böyük ölçüdə geridə qalsa da, davamlı və hüquqi baxımdan möhkəm sülhün əldə olunması üçün qarşılıqlı siyasi iradə və etimad mühiti vacibdir.
Regionun gələcəyi sülh müqaviləsinin məzmunundan və tərəflərin öhdəliklərə sadiqliyindən asılı olacaq. Qarşıdakı dövr Cənubi Qafqaz üçün ya yeni əməkdaşlıq mərhələsi, ya da qeyri-müəyyənlik riski vəd edir.
Mahir HÜSEYN
