İyulun 1-i dünya tarixində dövlətlərin yaranması, beynəlxalq siyasi qərarlar, iqtisadi islahatlar, müharibələr, elm və texnologiya sahəsində mühüm yeniliklərlə yadda qalan əlamətdar günlərdən biridir. Azərbaycan tarixində də bu tarix müxtəlif dövrlərdə ölkənin ictimai-siyasi və iqtisadi həyatında baş verən hadisələrlə əlamətdardır. Aşağıda 1 iyul tarixində Azərbaycanda və dünyada baş vermiş əsas hadisələri təqdim edirik.
01 iyul – Azərbaycanda baş vermiş tarixi hadisələr
Azərbaycan iqtisadiyyatında ikinci yarımilin başlanğıcı
Müstəqillik illərində iyulun 1-i dövlət büdcəsinin icrası, sosial proqramların və iqtisadi layihələrin ikinci mərhələsinin başlanğıcı kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir çox dövlət proqramları və sosial layihələrin icrasına məhz bu tarixdən start verilir.
Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığında mühüm mərhələlər
İyul ayının əvvəlində müxtəlif illərdə Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlar, maliyyə institutları və xarici dövlətlərlə iqtisadi və siyasi əməkdaşlığını genişləndirən sənədlər qüvvəyə minib, yeni layihələrin icrasına başlanılıb.
Neft və qaz sektorunda yeni mərhələlər
Yay mövsümünün başlanması ilə əlaqədar olaraq müxtəlif illərdə Xəzər dənizində aparılan geoloji-kəşfiyyat işləri, enerji layihələri və ixrac proqramlarının yeni mərhələləri iyul ayında həyata keçirilib. Bu proseslər Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayıb.
Turizm mövsümünün rəsmi başlanğıcı
Azərbaycanda iyulun ilk günləri yay turizm mövsümünün ən aktiv dövrünün başlanğıcı hesab olunur. Son illərdə regionlarda keçirilən mədəni tədbirlər, festivallar və beynəlxalq yarışlar ölkənin turizm potensialının tanıdılmasına xidmət edir.
01 iyulda Azərbaycanda anadan olan görkəmli şəxsiyyətlər
İsmayıl bəy Qutqaşınlı (1806–1861)
01 iyul 1806-cı ildə Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, yazıçı, hərbçi və ictimai xadim İsmayıl bəy Qutqaşınlı anadan olub. O, Azərbaycan nəsrinin ilk nümunələrindən hesab edilən "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsərinin müəllifidir. Qutqaşınlı həm də Rusiya ordusunda general rütbəsinə qədər yüksəlmiş ilk azərbaycanlılardan biri olmuşdur. Onun yaradıcılığı milli ədəbiyyat tarixində mühüm mərhələ hesab edilir.
Rüstəm İsmayılov (1909–1972)
1909-cu il iyulun 1-də görkəmli kimyaçı alim, akademik Rüstəm İsmayılov anadan olub. O, Azərbaycanda neft kimyası və üzvi sintez sahəsində elmi məktəbin formalaşmasına böyük töhfələr verib, uzun illər elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərib.
Nüsrət Bağırov (1920–1998)
1920-ci il iyulun 1-də Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı, general Nüsrət Bağırov anadan olub. O, tank qoşunlarında xidmət etmiş, hərbi xidmətlərinə görə müxtəlif orden və medallarla təltif olunmuşdur.
01 iyulda vəfat edən azərbaycanlı görkəmli şəxslər
Asif Məhərrəmov (Fred Asif) (1952–1994)
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsinin igid komandirlərindən biri olan Asif Məhərrəmov ("Fred Asif") 1994-cü il iyulun 1-də vəfat edib. O, Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərdə göstərdiyi şücaət ilə tanınmış, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin simvol şəxsiyyətlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.
01 iyul – Dünyada baş vermiş tarixi hadisələr
1867 – Kanadanın yaranması
Böyük Britaniyanın qəbul etdiyi qanunla Kanada Dominionu yaradıldı və ölkə özünüidarəetmə hüququ qazandı. Bu gün Kanadada hər il Kanada Günü kimi dövlət bayramı qeyd olunur.
1863 – Gettisberq döyüşü başladı
ABŞ Vətəndaş müharibəsinin taleyini müəyyənləşdirən ən böyük döyüşlərdən biri olan Gettisberq döyüşünün ilk günü məhz 1 iyul tarixində başladı. Üç gün davam edən döyüş Şimal ordusunun qələbəsi ilə nəticələndi və müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərdi.
1904 – ABŞ-da ilk Olimpiya Oyunları
ABŞ-ın Sent-Luis şəhərində keçirilən Olimpiya Oyunlarının açılışı oldu. Bu yarışlar Amerika qitəsində keçirilən ilk Olimpiya Oyunları kimi tarixə düşdü. Məhz bu oyunlarda qızıl, gümüş və bürünc medal sistemi geniş tətbiq olundu.
1944 – Bretton-Vuds Konfransı başladı
ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində keçirilən beynəlxalq konfrans nəticəsində müasir qlobal maliyyə sisteminin əsası qoyuldu. Sonradan bu proses nəticəsində Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) və Dünya Bankı yaradıldı.
1979 – Sony Walkman təqdim edildi
Portativ musiqi dinləmə vərdişlərini dəyişən Sony Walkman ilk dəfə satışa çıxarıldı. Bu cihaz musiqi sənayesində və istehlakçı elektronikasında yeni dövrün başlanğıcı hesab olunur.
1997 – Honq Konq Çinə qaytarıldı
156 illik Britaniya idarəçiliyindən sonra Honq Konq rəsmi şəkildə Çinin suverenliyinə qaytarıldı. Bu hadisə XX əsrin ən mühüm geosiyasi dəyişikliklərindən biri hesab edilir.
01 iyulda anadan olan məşhur şəxslər
- Diana, Uels şahzadəsi (1961) – xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə dünya şöhrəti qazanan Britaniya kral ailəsinin üzvü.
- Dan Aykroyd (1952) – məşhur kanadalı aktyor, ssenarist və prodüser.
- Debbie Harry (1945) – "Blondie" qrupunun solisti.
- Missy Elliott (1971) – ABŞ-ın tanınmış rep ifaçısı və musiqi prodüseri.
01 iyulda vəfat edən tanınmış şəxslər
- Marlon Brando (2004) – dünya kinosunun ən böyük aktyorlarından biri.
- Walter Matthau (2000) – Hollivudun məşhur komediya aktyoru.
- Erik Satie (1925) – XX əsr musiqisinin inkişafına mühüm təsir göstərmiş fransız bəstəkarı.
01 iyulun əlamətdar günləri
- Kanada Günü – Kanadanın milli bayramı.
- Beynəlxalq Kooperativlər Günü – iyul ayının ilk şənbəsi ətrafında qeyd olunan beynəlxalq təşəbbüslərlə əlaqələndirilən tədbirlər dövrü.
Tarixi baxış
01 iyul dünya tarixində dövlətçilik, beynəlxalq maliyyə sistemi, texnologiya və geosiyasi dəyişikliklərlə yadda qalan əlamətdar tarixdir. Kanada dövlətinin yaranması, Bretton-Vuds sisteminin təməli, Honq Konqun Çinə qaytarılması və portativ musiqi inqilabına səbəb olan Walkman-in təqdimatı bu günün ən mühüm hadisələri sırasındadır. Azərbaycan üçün isə iyulun ilk günü iqtisadi, enerji və turizm sahələrində yeni mərhələlərin başlanğıcı kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Gülnarə SAF
