20 mart tarixi həm təbiətin oyanışı, həm də bəşər tarixində mühüm dönüş nöqtələri ilə yadda qalan günlərdən biridir. Bu tarixdə baş verən hadisələr siyasətdən elmə, ədəbiyyatdan müharibələrə qədər geniş sahələri əhatə edir.
Azərbaycanla bağlı məqamlar
20 mart birbaşa konkret siyasi hadisə ilə seçilməsə də, Azərbaycan üçün bu tarix mühüm mədəni və mənəvi kontekstdə əhəmiyyət daşıyır:
Novruz ərəfəsi – İlaxır çərşənbədən sonra
20 mart adətən Novruz bayramı ərəfəsinə təsadüf edir və xalq arasında təbiətin oyanışı, yeni ilin gəlişi kimi qeyd olunur. Bu dövr Azərbaycan xalqının ən qədim ənənələrindən biridir.
Azərbaycan və dünya ilə paralel inkişaf
20 martda baş verən qlobal hadisələr – elmi kəşflər, siyasi qərarlar və müharibələr – dolayısı ilə Azərbaycanın da daxil olduğu beynəlxalq münasibətlər sisteminə təsir göstərmişdir. Xüsusilə:
-Qlobal müharibələr və siyasi dəyişikliklər regionun geosiyasi vəziyyətinə təsir edib.
-Elmi nailiyyətlər Azərbaycanın da inkişafına töhfə verib.
20 mart tarixi sadəcə təqvim günü deyil. Bu tarix təbiətdə yenilənmənin başlanğıcı, elmi inqilabların şahidi, siyasi və hərbi dönüş nöqtələrinin simvolu kimi yadda qalıb.
Dünya tarixində 20 mart
Təbiətin yenilənməsi – gecə ilə gündüz bərabərləşir
20 mart adətən yaz bərabərliyi – ekinoks günü ilə üst-üstə düşür. Bu gün Yer kürəsinin hər iki yarımkürəsində gecə və gündüz demək olar ki, bərabər olur və astronomik yaz başlayır. Bu hadisə qədim dövrlərdən bəri müxtəlif mədəniyyətlərdə bayram kimi qeyd olunur.
1852 – “Tom dayının daxması” nəşr olundu
Amerikalı yazıçı Harriet Beecher Stowe tərəfindən yazılan məşhur əsər “Tom dayının daxması” 20 mart 1852-ci ildə çap edildi. Bu kitab ABŞ-da köləliyə qarşı ictimai fikrin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi və vətəndaş müharibəsinin ideoloji əsaslarından birinə çevrildi.
1854 – ABŞ-da Respublikaçılar Partiyası yaradıldı
20 mart 1854-cü ildə ABŞ-da köləliyin yayılmasına qarşı çıxan siyasi qüvvələr birləşərək Respublikaçılar Partiyasını yaratdılar. Bu hadisə Amerika siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.
1916 – Nisbilik nəzəriyyəsi təqdim edildi
Dahi alim Albert Einstein 20 mart 1916-cı ildə ümumi nisbilik nəzəriyyəsini təqdim etdi. Bu nəzəriyyə fizika elmini kökündən dəyişərək zaman və məkan anlayışlarına yeni baxış gətirdi.
1969 – Con Lennon və Yoko Ono evləndi
Musiqi dünyasının məşhur siması John Lennon 20 mart 1969-cu ildə Yoko Ono ilə evləndi. Onların bu evliliyi yalnız şəxsi həyat deyil, həm də sülh çağırışları ilə yadda qaldı.
1987 – QİÇS-ə qarşı ilk dərman təsdiqləndi
ABŞ-da Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) 20 mart 1987-ci ildə QİÇS xəstəliyinə qarşı ilk dərman olan AZT-ni təsdiqlədi. Bu, tibb tarixində mühüm addım idi.
1995 – Tokio metrosunda zarin qazı hücumu
20 mart 1995-ci ildə Yaponiyanın paytaxtı Tokioda “Aum Shinrikyo” sektası tərəfindən metroda zarin qazı hücumu həyata keçirildi. Nəticədə onlarla insan həyatını itirdi, minlərlə insan zəhərləndi. Bu hadisə müasir dövrün ən dəhşətli terror aktlarından biri sayılır.
2003 – İraq müharibəsi başladı
20 mart 2003-cü ildə ABŞ və müttəfiqləri İraqa hərbi müdaxiləyə başladı. Bu müharibə Yaxın Şərqdə uzunmüddətli siyasi və humanitar böhranlara səbəb oldu.
Beynəlxalq günlər
Ümumdünya Nağıl Danışma Günü (World Storytelling Day) – şifahi ədəbiyyatın və hekayəçilik ənənələrinin qorunmasına həsr olunur.
Bu gün baş verən hadisələr bəşəriyyətin inkişaf yolunda mühüm izlər buraxaraq gələcək nəsillər üçün də dərs rolunu oynayır.
Gülnarə SAF
