Mahir HÜSEYN
Qiymətlərin qalxması: Səbəblər, təsirlər və gözləntilər
Son illər dünyada və Azərbaycanda qiymət artımı – yəni inflyasiya – həm istehlakçıları, həm də biznes subyektlərini ciddi şəkildə düşündürür. Xüsusilə ərzaq, yanacaq və gündəlik tələbat mallarındakı bahalaşma ailə büdcələrinə birbaşa təsir göstərir. Bəs qiymətlər niyə artır və bu prosesin arxasında hansı iqtisadi amillər dayanır?
Qiymət artımının əsas səbəblərindən biri qlobal bazarlarda baş verən dəyişikliklərdir. Pandemiyadan sonra dünya iqtisadiyyatında yaranan tədarük zənciri problemləri, logistika xərclərinin artması və enerji bazarındakı dalğalanmalar inflyasiyanı sürətləndirdi. Xüsusilə OPEC ölkələrinin hasilat qərarları və enerji qiymətlərindəki dəyişikliklər bir çox ölkələrdə daxili bazara təsir göstərdi.
Bundan əlavə, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı kimi qurumlar qlobal inflyasiyanın son illərdə artan monetar genişlənmə və geosiyasi risklərlə bağlı olduğunu vurğulayırlar.
Daxili bazarda qiymət artımının səbəbləri
Azərbaycanda qiymət artımına təsir edən amillər həm xarici, həm də daxili mənbəlidir. İdxaldan asılılıq əsas faktorlardan biridir. Ərzaq məhsullarının və xammalın böyük hissəsi xaricdən gətirildiyi üçün dünya bazarındakı bahalaşma yerli bazara da ötürülür.
Eyni zamanda, manatın məzənnə sabitliyi qorunsa da, idxal olunan məhsulların maya dəyəri artdıqca pərakəndə satış qiymətləri də yüksəlir. Bəzi hallarda isə daxili bazarda rəqabət mühitinin zəifliyi və logistika xərclərinin yüksək olması qiymətlərin daha sürətli artmasına səbəb olur.
Ən çox bahalaşan sahələr
Son dövrdə ən çox artım müşahidə olunan sahələr bunlardır:
-Ərzaq məhsulları (xüsusilə un, yağ, ət və süd məhsulları)
-Tikinti materialları
-Nəqliyyat və yanacaq
-Kommunal xidmətlər
Enerji qiymətlərindəki dəyişikliklər bütün digər sahələrə zəncirvari təsir göstərir. Yanacağın bahalaşması daşınma xərclərini artırır, bu isə nəticədə son məhsulun qiymətinə əlavə olunur.
Qiymət artımı əhalinin alıcılıq qabiliyyətini azaldır. Sabit gəlirli ailələr və aztəminatlı təbəqə inflyasiyadan daha çox zərər görür. Real gəlirlərin azalması istehlakın zəifləməsinə, bu isə öz növbəsində biznes dövriyyəsinin azalmasına səbəb ola bilər.
Dövlət səviyyəsində isə sosial paketlərin genişləndirilməsi, minimum əməkhaqqı və pensiyaların artırılması kimi addımlar inflyasiyanın təsirlərini yumşaltmağa yönəlir. Lakin bu tədbirlər də bəzən əlavə pul kütləsi yaradaraq inflyasiyaya dolayı təsir göstərə bilər.
Gözləntilər və proqnozlar
İqtisadçıların fikrincə, qiymət artımının tempi qlobal bazarlardakı sabitlikdən birbaşa asılıdır. Enerji və ərzaq bazarlarında sabitlik yaranarsa, inflyasiya səviyyəsinin tədricən azalması mümkündür. Bununla yanaşı, yerli istehsalın artırılması və idxaldan asılılığın azaldılması uzunmüddətli həll yolu kimi qiymətləndirilir.
Hazırkı şəraitdə həm istehlakçılar, həm də sahibkarlar daha ehtiyatlı maliyyə planlamasına üstünlük verməlidirlər. Qiymət artımı qısa müddətli dalğa deyil, daha geniş iqtisadi transformasiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
