Mahir HÜSEYN

ABŞ–İsrail və İran Qarşıdurması: Mümkün Müharibənin Gələcək Aqibəti

Yaxın Şərq uzun illərdir geosiyasi gərginliyin mərkəzində dayanır. Xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları, İsrail və İran arasında münasibətlər son onilliklərdə davamlı qarşıdurma xətti üzrə inkişaf edib. Nüvə proqramı, regional təsir uğrunda mübarizə, Suriya və Livandakı proseslər, eləcə də Qəzza və Qırmızı dəniz ətrafındakı hadisələr bu gərginliyi daha da artırıb.

Bəs bu qarşıdurma açıq müharibəyə çevrilərsə, regionu və dünyanı nə gözləyir?

İranın nüvə fəaliyyətləri Qərb və İsrail tərəfindən təhlükə kimi qiymətləndirilir. 2015-ci ildə imzalanan Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) müəyyən müddət gərginliyi azaltmışdı. Lakin 2018-ci ildə ABŞ sazişdən çıxdıqdan sonra vəziyyət yenidən kəskinləşdi.

İsrail İranın nüvə silahı əldə etməsini “qırmızı xətt” kimi qəbul edir və preventiv zərbə ehtimalını istisna etmir.

İran Yaxın Şərqdə müxtəlif silahlı qrupları dəstəkləməklə təsir dairəsini genişləndirir. Bu kontekstdə: Hizbullah (Livan), HƏMAS (Qəzza), Yəməndə husilər Tehran üçün strateji alətlər hesab olunur.

İsrail isə bu qüvvələri öz milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid sayır.

ABŞ İsrailin əsas hərbi və siyasi müttəfiqidir. Regionda ABŞ hərbi bazalarının mövcudluğu İran üçün təzyiq mexanizmi kimi çıxış edir. Eyni zamanda Vaşinqton İranın regional təsirinin artmasını öz maraqlarına zidd hesab edir.

Ən real görünən variant İsrailin İranın nüvə obyektlərinə məhdud hava zərbələri endirməsidir. Bu halda, İran raket hücumları ilə cavab verə bilər, Livan və Suriyadakı müttəfiqlər aktivləşə bilər, ABŞ müdafiə xarakterli iştirak edə bilər

Bu model genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmədən qarşılıqlı zərbələrlə məhdud qala bilər.

Əgər qarşıdurma nəzarətdən çıxarsa, münaqişə Livan cəbhəsində Hizbullah-ın tam iştirakı, Qəzzada gərginliyin artması, İraq və Suriyada ABŞ bazalarına hücumlar

ilə geniş regional müharibəyə çevrilə bilər.

Bu halda Fars körfəzində enerji daşımaları risk altına düşər və neft qiymətləri kəskin arta bilər.

Ən təhlükəli ssenari böyük güclərin açıq müdaxiləsidir. Rusiya və Çin İranla strateji əlaqələrə malikdir. Onların diplomatik və ya dolayı hərbi dəstəyi qarşıdurmanı qlobal böhran səviyyəsinə qaldıra bilər.

Bu vəziyyət Eneri böhranı, Qlobal iqtisadi durğunluq,Yeni silahlanma yarışı ilə nəticələnə bilər.

İran Fars körfəzi və Hörmüz boğazına nəzarət imkanlarına malikdir. Hərbi toqquşma zamanı dünya neft tədarükünün əhəmiyyətli hissəsi risk altına düşər.

İsrail üçün əsas prioritet İranın nüvə imkanlarının məhdudlaşdırılmasıdır. Tel-Əviv preventiv strategiyanı davam etdirə bilər.

Müharibə qərarı ABŞ-da seçki və ictimai rəyə ciddi təsir göstərə bilər. Uzunmüddətli münaqişə Vaşinqton üçün maliyyə və siyasi yük deməkdir.

Analitiklərin böyük hissəsi hesab edir ki, tərəflər birbaşa genişmiqyaslı müharibədən çəkinir. Çünki iqtisadi itkilər böyük olacaq, regional sabitlik tam pozulacaq qlobal güclər arasında risk artacaq

Daha real ssenari “kölgə müharibəsi”, kiber hücumlar və proksi qüvvələr üzərindən qarşıdurmanın davam etməsidir.

ABŞ–İsrail və İran qarşıdurması Yaxın Şərqin ən həssas geosiyasi xəttidir. Açıq müharibə ehtimalı tam istisna edilməsə də, hazırkı balans tərəfləri daha çox məhdud və dolayı qarşıdurma modelinə sövq edir.

Gələcək aqibət əsasən üç faktordan asılı olacaq, İranın nüvə proqramının inkişaf tempi, İsrailin təhlükəsizlik qərarları, ABŞ administrasiyasının strateji prioritetləri.

Yaxın Şərqdə bir qığılcım belə böyük regional və qlobal böhrana səbəb ola bilər. Buna görə diplomatik kanalların açıq qalması beynəlxalq təhlükəsizlik baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır.