İranın yeni Ali rəhbəri əslində kimdir? – Hakimiyyətə gələn fiqurun siyasi portreti
Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr İranın siyasi sistemində mühüm dəyişikliklərə səbəb olub. Uzun illər ölkənin ali dini və siyasi rəhbəri olmuş **Əli Xamenei**nin ölümündən sonra İranın yeni ali rəhbəri seçildi. İranın dini-siyasi elitasının qərarı ilə ölkənin üçüncü ali rəhbəri kimi Müctəba Xamenei elan edildi. Bu qərar həm İran daxilində, həm də beynəlxalq arenada geniş müzakirələrə səbəb olub.
İran konstitusiyasına görə ölkənin ali rəhbərini seçmək səlahiyyəti Ekspertlər Məclisi adlı dini-siyasi quruma məxsusdur. Bu qurumun 88 üzvü yeni liderin seçilməsi üçün səs verir.
2026-cı ilin martında keçirilən iclasda səs çoxluğu ilə Müctəba Xamenei İranın üçüncü ali rəhbəri elan edildi və bununla da o, atasının yerinə keçdi.
Bu qərar İran tarixində xüsusi hadisə hesab olunur. Çünki 1979-cu il İslam inqilabından sonra ilk dəfə olaraq ali rəhbərlik faktiki olaraq ata-oğul ardıcıllığı ilə ötürülmüş oldu.
Müctəba Xamenei 1969-cu ildə Məşhəd şəhərində anadan olub və uzun illər dini təhsil alıb. O, uzun müddət rəsmi dövlət vəzifəsi tutmasa da, İranın siyasi sistemində “kölgə fiqur” kimi tanınıb.
Onun əsas xüsusiyyətləri bunlardır. İranın ali rəhbərinin oğlu olması səbəbilə hakimiyyət mərkəzinə yaxınlığı, təhlükəsizlik strukturları ilə sıx əlaqələri, xüsusilə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) daxilində ciddi dəstəyə malik olması
Analitiklər hesab edir ki, onun hakimiyyətə gəlməsində məhz SEPAH-ın dəstəyi mühüm rol oynayıb.
Son illərdə İranın siyasi qərarlarında Müctəba Xameneinin ciddi təsirə malik olduğu iddia edilirdi. Bir sıra siyasi proseslərdə və hakimiyyət daxilində kadr dəyişikliklərində onun rolunun olduğu qeyd olunur.
Məhz bu səbəbdən bir çox analitiklər onu illərdir İranın “kölgə lideri” adlandırırdı. Onun ali rəhbər seçilməsi isə bu qeyri-rəsmi təsirin artıq rəsmi hakimiyyətə çevrildiyini göstərir.
Müctəba Xameneinin ali rəhbər seçilməsi İran daxilində və xaricində mübahisələrə səbəb olub.
Ekspertlər bir neçə əsas səbəb göstərirlər İranda faktiki “sülalə modeli”nin yaranması, dini rütbəsinin bəzi nüfuzlu ayətullahlardan aşağı, olması, hakimiyyətin daha sərt xətt tərəfdarlarının əlinə keçməsi ehtimalı
Bəzi analitiklər hesab edir ki, bu seçim İranın siyasi kursunun dəyişməyəcəyini, əksinə daha sərt xəttə yönələ biləcəyini göstərir.
Yeni ali rəhbərin hakimiyyətə gəlməsi Yaxın Şərqdəki siyasi balans üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Analitiklərin fikrincə İranın regional siyasətində kəskin dəyişiklik gözlənilmir, SEPAH-ın təsiri daha da güclənə bilər, Qərblə münasibətlərdə gərginlik davam edə bilər
Bu səbəbdən Müctəba Xameneinin hakimiyyətə gəlməsi yalnız İran üçün deyil, bütün region üçün yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Müctəba Xamenei uzun illər İranın siyasi sistemində görünməyən, lakin təsirli fiqurlardan biri hesab olunurdu. Onun ali rəhbər seçilməsi isə bu təsirin artıq rəsmi siyasi hakimiyyətə çevrildiyini göstərir. Bu qərar həm İran daxilində hakimiyyət modelinə dair müzakirələri artırıb, həm də regionun gələcək siyasi proseslərinə təsir edə biləcək mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir.
Bilman İSAQ
