İLAHƏ ALLAHVERDİYEVA yazır
Təsəvvür edin: XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri... Küçələrdə toz-duman, zehinlərdə isə ondan qat-qat tünd bir qaranlıq var. Hər kəs sakitcə taleyi ilə barışıb, hamı o vahiməli sükutun içində əriyir. Və qəfil bu süstliyi bir qəhqəhə partladır. Amma bu, insanı şənləndirən yox, adamın iliyinə işləyən, daxilindəki mürgüləyən insanı silkələyib oyadan bir qəhqəhədir. Şamaxının dar, palçıqlı döngələrindən ucalıb bütün Şərqi lərzəyə gətirən bu kəskin səsin sahibi Mirzə Ələkbər Sabir idi. Sabir haqqında danışarkən onu sadəcə "böyük satirik şair" adlandırıb keçmək, onun alovlu ruhuna haqsızlıq olardı. O, sözün hərfi mənasında, cəmiyyətin sadəcə güzgüsü yox, onun rentgen aparatı idi. Güzgü yalnız səthi, bəzəkli libasları göstərir; Sabir isə daxildəki çürüməni, qorxunu, riyakarlığı və ən əsası – cəhalətin gülümsəyən simasını ifşa edirdi.
Sabirin ömür yolu bir təzadlar simfoniyasıdır. Bir tərəfdə bitib-tükənməyən dolanışıq dərdi, digər tərəfdə isə bəşəriyyətin böyük ağrıları dayanırdı. Şamaxıda sabun bişirib sataraq çoxuşaqlı ailəsini dolandırmağa çalışan bir adamın, eyni zamanda Şərq intibahının ən parlaq, ən cəsur səhifələrini yazması insanı heyrətə salmaya bilmir. O, isti qazanın başında sabun köpüklərinə baxa-baxa, bəlkə də cəmiyyətin bəzəkli, amma içi boş iddialarının eynilə o köpüklər kimi gəldi-gedər olduğunu görürdü. Əlləri sabun qoxuyan bu fədakar adam, ruhu ilə tarixin ən təmizləyici sətirlərini qələmə alırdı. Onun şeirləri tarixin və mühitin çirkini sabundan daha güclü yuyurdu.
"Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var?!" sətirlərini oxuyanda daxilimizdə bir şeylərin qırıldığını, vicdanımızın sızladığını hiss etməmək qeyri-mümkündür. Sabir bu sözləri acı bir ironiya ilə misralara köçürərkən, əslində içindəki böyük millət sevgisinin ağrısından qovrulurdu. Şair xalqını o qədər dərindən, o qədər fədakarlıqla sevirdi ki, onun eyiblərini gizlətmək yox, üzünə çırpmaq ehtiyacı duyurdu. Çünki yaxşı bilirdi ki, ağır xəstəni sağaltmağın tək yolu diaqnozu gizlətməmək, yaranın içinə baxa bilməkdir.
Mübarizəsində Sabirin ən böyük silahdaşı Cəlil Məmmədquluzadə, sığınacağı isə "Molla Nəsrəddin" jurnalı oldu. Bu tərəfdaşlıq Azərbaycan mədəniyyəti tarixində bənzəri olmayan bir "böyük partlayış" idi. Jurnal Sabir üçün sadəcə bir tribuna deyil, həm də geriliklə vuruşduğu əsl döyüş meydanı idi. Şair öz "Hophopnamə"si ilə bu meydanda təkbaşına bir ordu kimi dayanırdı. Onun hədəfi kimlər deyildi ki? Dini öz mənfəətlərinə alət edən riyakar mollalar, xalqın savadsızlığından bəhrələnən "ziyalı" müqəvvaları və öz qınına çəkilib dünyada baş verən haqsızlıqlara göz yuman kütlə... Sabir gülüşü bir cərrah bıçağı kimi istifadə edirdi. O, ağlanası halımıza bizi güldürə-güldürə düşündürməyi bacaran nadir dühalardan idi.
Onun yaradıcılığında süni, quru kitab cümlələrinə, yapışqan ifadələrə rast gələ bilməzsiniz. Orada can yandırıcı bir səmimiyyət, küçədəki canlı adamın isti nəfəsi var. O, xalqın dilində yazmırdı, o, xalqın özü kimi danışırdı. Sabirin qələmindən çıxan hər bir tip – istər canı çıxan "Fəhlə", istər "Xanım", istərsə də "Oxutmuram, əl çəkin!" deyən cahil ata – bu gün də aramızda gəzişir. Zaman dəyişib, geyimlər, binalar, texnologiyalar fərqlənib, amma Sabirin hədəf aldığı insan xisləti təəssüf ki, hələ də eynidir.
Mirzə Ələkbər Sabir sadəcə ötən əsrin əvvəllərində yaşamış və tarixin arxivinə köçmüş bir şair deyil. O, bu günün də, sabahın da ən çılpaq müasiridir. Nə qədər ki cəmiyyətdə ədalətsizlik, cəhalət, ikiüzlülük və laqeydlik mövcuddur, Sabirin poetik qılıncı kəsməyə, zehinləri bulandıran dumanı dağıtmağa davam edəcək. O, bizə rahatlıq bəxş edən, ruhumuzu oxşayan şairlərdən olmadı. Sabir bizi narahat edir, rahat divanımızdan qaldırır, bizi öz eyiblərimizlə üz-üzə qoyur. Və məhz bu səmimi narahatlığın içində biz yenidən insan olduğumuzu, düşünmək və dəyişmək məcburiyyətində qaldığımızı dərk edirik. Sabir — sözün ən ali, ən saf mənasında, Azərbaycan ruhunun heç vaxt susmayacaq vicdan səsidir.
