İLAHƏ ALLAHVERDİYEVA yazır
Məktəb bizim təsəvvürümüzdə həmişə təbaşir qoxulu siniflərin, intizamlı dəhlizlərin və gələcəyə açılan işıqlı pəncərələrin məkanı olub. Orada uşaqlar təkcə elm öyrənmir, həm də insan olmağın, bir-birinin sərhədinə hörmət etməyin, sığalın və sevginin dilini mənimsəyirlər. Amma son günlər məktəb divarları arasından gələn xəbərlər bu mənzərəyə ağır bir kölgə salır. Bir şagirdin digərini spirtlə yandırması, bir başqasının bıçağa əl atması, müəllimə yönələn silah... Bunlar artıq təsadüfi bir "uşaq davası" yox, ruhumuzda, cəmiyyətimizdə yaranan dərin bir çatın səsidir.
Belə məqamlarda ilk sual qaçılmazdır: günah kimdədir?
Bu sualın cavabını bir ünvana yönəltmək rahat görünür, lakin reallıq daha mürəkkəbdir. Burada söhbət tək bir səhvdən getmir. Bu, bir zəncirin qırılmasıdır və həmin zəncirin hər halqası ayrı-ayrılıqda məsuliyyət daşıyır. Hər kəs öz yerində nəyisə itirəndə nəticə bütövlükdə hiss olunur.
Valideyn məsələnin başlanğıc nöqtəsidir. Uşaq dünyaya münasibətini ilk olaraq ailədə formalaşdırır. Evdəki münasibətlər, danışıq tərzi, mübahisələrin necə həll olunması onun davranış modelinə çevrilir. Aqressiya çox vaxt birdən-birə yaranmır, o, uzun müddət yığılan, ifadə olunmayan hisslərin nəticəsi kimi formalaşır. Uşaq danışa bilməyəndə, dinlənilməyəndə və ya başa düşülmədiyini hiss edəndə, içindəki gərginliyi başqa yollarla ifadə etməyə çalışır. Bu yolların bəzisi təhlükəli istiqamətə yönəlir.
Bu zəncirin növbəti halqası müəllimdir. Sinif otağı yalnız bilik ötürülən məkan kimi qalmır, həm də emosional mühit rolunu daşıyır. Müəllimin münasibəti, diqqəti və hətta susqunluğu belə şagirdin davranışına təsir edir. Hər bir şagird fərqli psixoloji vəziyyətlə sinfə daxil olur və həmin vəziyyəti hiss etmək pedaqoji məsuliyyətin ayrılmaz hissəsidir. Bəzən bir baxış, bir vaxtında deyilən söz, ya da vaxtında verilən reaksiya baş verə biləcək bir hadisənin qarşısını ala bilir.
Məktəb daxilində psixoloji dəstək mexanizmləri isə çox zaman kağız üzərində qalır. Psixoloq mövcuddur, lakin təsir imkanları məhdud olur. Yüzlərlə şagirdlə işləyən bir mütəxəssisdən dərin və fərdi yanaşma gözləmək çətindir. Üstəlik, psixoloji dəstəyə yanaşma hələ də tam formalaşmayıb. Uşaq bu yardımı problem kimi qəbul edir, valideyn isə çox vaxt bunu gizlətməyə üstünlük verir. Beləliklə, ən çox ehtiyac duyulan anda sistem susur.
Bütün bunların fonunda cəmiyyət əsas güzgü kimi ortaya çıxır. Uşaqlar eşitdiklərini yox, gördüklərini daha tez mənimsəyir. Gündəlik həyatda aqressiyanın normallaşdırılması, zorakılığın müxtəlif formalarda təqdim olunması onların düşüncəsində iz buraxır. Böyüklərin davranışı, münasibət qurma tərzi, hətta ən sadə mübahisələrdə seçilən üsullar belə uşağın yaddaşında modelə çevrilir. Bu model isə bir gün məktəb mühitində özünü göstərir.
Belə hadisələr ani partlayış təsiri yaradır, lakin bu partlayışın kökü daha dərinə gedir. Hər görməzliyə vurulan siqnal, hər diqqətdən kənarda qalan problem bu gərginliyi bir qədər də artırır. Nəticədə bir gün bu yığılan enerji ən gözlənilməz formada üzə çıxır və hamını sarsıdır.
Məsuliyyəti tək bir tərəfin üzərinə qoymaq çıxış yolu gətirmir. Həll yolu bu məsuliyyəti bölüşməkdən keçir. Valideyn daha çox dinləməli, müəllim daha çox hiss etməli, məktəb daha funksional dəstək sistemi qurmalı, cəmiyyət isə öz davranışlarını yenidən dəyərləndirməlidir. Uşağa yalnız qadağalarla yol göstərmək olmaz, ona insan olmağın nəzakətini yaşatmalıyıq. Unutmayaq ki, bu gün o güzgüdə gördüyümüz əks elə bizim özümüzük və sabahın təhlükəsizliyi bu gün göstərdiyimiz o kiçik şəfqətdən asılıdır.
