1 iyun tarixi dünya tarixində siyasi, hərbi, mədəni və sosial hadisələrlə zəngin günlərdən biri hesab olunur. Bu tarix həm də bütün dünyada qeyd olunan Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü ilə yadda qalır. Tarixin müxtəlif dövrlərində 1 iyun tarixində baş vermiş hadisələr insanlığın inkişafında mühüm rol oynayıb. 

Azərbaycanda 1 iyun tarixində baş vermiş mühüm hadisələr

Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü

1 iyun bütün dünyada olduğu kimi Azərbaycanda da Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü kimi qeyd olunur. Bu gün uşaqların hüquqlarının qorunması, sağlam inkişafı və rifahının təmin olunmasına diqqətin artırılmasına xidmət edir. 

1907 – Görkəmli dilçi alim Səlim Cəfərov anadan olub

Səlim Cəfərov Azərbaycan dilçiliyinin inkişafında mühüm xidmətləri olan alimlərdən biridir. Onun elmi fəaliyyəti Azərbaycan dilçiliyinin formalaşmasına böyük töhfə verib. 

1920 – Teatrların milliləşdirilməsi haqqında dekret verildi

Azərbaycanda teatr sənətinin dövlət səviyyəsində inkişafını təmin etmək məqsədilə teatrların milliləşdirilməsi haqqında qərar qəbul edildi və dövlət teatr sistemi formalaşdırıldı. 

1936 – Xalq artisti Nəriman Əzimov anadan olub

Nəriman Əzimov Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin tanınmış nümayəndələrindən biri kimi tarixə düşüb. 

1940 – Sevil Qazıyeva anadan olub

Sevil Qazıyeva Azərbaycanın əmək qəhrəmanlarından biri kimi tanınıb və pambıqçılığın inkişafında xüsusi xidmətlər göstərib. 

1992 – Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Roma danışıqları başladı

ATƏM-in (sonradan ATƏT) himayəsi altında Qarabağ münaqişəsinin həllinə dair ilk beynəlxalq danışıqlardan biri İtaliyanın Roma şəhərində keçirildi. 

1992 – Azərbaycan və Lüksemburq arasında diplomatik münasibətlər quruldu

İki dövlət arasında rəsmi diplomatik əlaqələrin yaradılması haqqında qərar qəbul edildi. 

1997 – Minsk Qrupunun həmsədrləri yeni sülh planı təqdim etdilər

ATƏT-in Minsk Qrupu Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində hərtərəfli sülh təklifi ilə çıxış etdi. 

1 iyunda anadan olan məşhur şəxslər

Dünyada 1 iyun tarixində baş vermiş mühüm hadisələr

1215 – Monqollar Pekini ələ keçirdi

Monqol hökmdarı Çingiz xan Şimali Çində yerləşən Pekin şəhərini fəth etdi. Bu hadisə Monqol imperiyasının genişlənməsində mühüm mərhələ sayılır. 

1494 – Şotlandiyada ilk viski istehsalı qeydə alındı

Tarixi mənbələrdə Şotlandiyada ilk dəfə viski hazırlanması ilə bağlı rəsmi qeyd məhz 1 iyun 1494-cü ilə aiddir. Bu tarix sonradan ölkənin məşhur içki sənayesinin başlanğıcı hesab olunub. 

1815 – Napoleon yeni Konstitusiyanı təsdiqlədi

Fransa imperatoru Napoleon Bonapart "Yüz Gün" hakimiyyəti dövründə yenilənmiş Konstitusiyanı qüvvəyə mindirdi. 

1831 – Şimal qütbünün kəşfi elan edildi

İngilis səyyah və dənizçi Ceyms Klark Ross Şimal qütbünə çatdığını açıqladı. Bu hadisə coğrafi kəşflər tarixində mühüm yer tutur. 

1911 – Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin əsası qoyuldu

Osmanlı dövlətində hərbi aviasiyanın yaradılması istiqamətində ilk rəsmi addımlar atıldı. Bu tarix sonradan Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin yaranma günü kimi qəbul edildi. 

1941 – Krit adası Almaniya tərəfindən işğal edildi

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniya ordusu Yunanıstanın Krit adasını tam nəzarətə götürdü. Bu əməliyyat hava-desant qüvvələrinin geniş istifadəsi ilə tarixə düşdü. 

1967 – "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band" albomu işıq üzü gördü

Əfsanəvi The Beatles qrupunun musiqi tarixini dəyişən albomu satışa çıxarıldı və rok musiqisinin inkişafına böyük təsir göstərdi. 

1980 – CNN televiziya kanalı fəaliyyətə başladı

Dünyanın ilk 24 saatlıq xəbər kanalı olan CNN yayıma başladı və qlobal informasiya məkanında yeni dövr açdı. 

1990 – ABŞ və SSRİ kimyəvi silahların məhv edilməsinə dair razılıq əldə etdilər

ABŞ Prezidenti Corc Herbert Uoker Buş və SSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçov mühüm silahsızlanma sazişi imzaladılar. 

2009 – Air France 447 reysi qəzaya uğradı

Rio-de-Janeyrodan Parisə uçan təyyarənin Atlantik okeanına düşməsi nəticəsində 228 nəfər həlak oldu. Bu, müasir aviasiya tarixinin ən ağır faciələrindən biri hesab edilir. 

• Merilin Monro (1926) – dünya kinosunun ən məşhur simalarından biri. 
• Morqan Friman (1937) – Oskar mükafatlı aktyor. 
• Alanis Morissette (1974). 
• Səlim Cəfərov (1907). 
• Nəriman Əzimov (1936). 
• Sevil Qazıyeva (1940). 

1 iyunda vəfat edən məşhur şəxslər

• Helen Keller (1968) – dünya şöhrətli yazıçı və maarifçi. 
• Tokuqava İeyasu (1616) – Yaponiya tarixinin ən nüfuzlu hökmdarlarından biri. 
• Con Dyui (1952) – müasir təhsil nəzəriyyəsinin banilərindən biri. 

Günün əhəmiyyəti

1 iyun tarixi dünya tarixində siyasi dəyişikliklər, mühüm kəşflər, mədəni hadisələr və beynəlxalq humanitar təşəbbüslərlə yadda qalıb. Azərbaycan üçün isə bu tarix həm uşaqların müdafiəsinə həsr olunmuş əlamətdar gün, həm də elm, mədəniyyət və diplomatiya sahələrində mühüm hadisələrin baş verdiyi bir tarix kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 

Gülnarə SAF