29 may tarixi həm Azərbaycanda, həm də dünya tarixində mühüm siyasi, hərbi, elmi və mədəni hadisələrlə yadda qalan günlərdən biridir. Bu tarixdə imperiyaların taleyini dəyişən savaşlar baş verib, dünya siyasətinə təsir edən qərarlar qəbul olunub, elm və idman tarixində unudulmaz uğurlar əldə edilib.
Azərbaycanda 29 may
Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm dövr
29 may tarixi Azərbaycan üçün birbaşa dövlət bayramı olmasa da, 28 May Müstəqillik Günündən sonrakı gün kimi milli dövlətçilik düşüncəsinin davamı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər il bu tarixlərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin irsi, müstəqillik ideyaları və dövlətçilik ənənələri ilə bağlı tədbirlər keçirilir.
Elm və mədəniyyət sahəsində əlamətdar gün
Azərbaycanda may ayının son günləri adətən elm, təhsil və mədəniyyət tədbirləri ilə yadda qalır. Ali məktəblərdə və mədəniyyət müəssisələrində yay mövsümünə keçidlə bağlı müxtəlif konfranslar, sərgilər və tədbirlər təşkil olunur.
Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi
Son illərdə may ayının sonlarında Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlərdə fəal iştirakı diqqət çəkir. Xüsusilə enerji, nəqliyyat, Türk dünyası əməkdaşlığı və regional təhlükəsizlik mövzuları gündəmdə olur.
29 Mayda Azərbaycanda anadan olan tanınmış şəxslər
Elçin Məmmədov — 29 may 1946
Azərbaycanın tanınmış teatr rəssamı, aktyoru və səhnə tərtibatçısı Elçin Məmmədov milli teatr və kino sənətində mühüm iz qoymuş sənətkarlardandır. O, “Yeddi oğul istərəm”, “Dədə Qorqud”, “Dantenin yubileyi” kimi məşhur filmlərdə rol alıb. Eyni zamanda müxtəlif teatr tamaşalarına verdiyi bədii tərtibatlarla seçilib. Maraqlı faktlardan biri də budur ki, Elçin Məmmədov rəssam Fərhad Xəlilovla birlikdə Azərbaycanın ilk milli valyutasının və pasportunun dizaynında iştirak edib.
Həmzə Əhmədoğlu — 29 may 1939
Əməkdar mədəniyyət işçisi Həmzə Əhmədoğlu Azərbaycan kinosunun tanınmış operatorlarından biri olub. O, “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında onlarla filmin çəkilişində iştirak edib və milli kino tarixində özünəməxsus iz qoyub.
Babək Niftəliyev — 29 may 1985
Müasir muğam ifaçılarından biri olan Babək Niftəliyev Azərbaycan muğam sənətinin gənc nəsil nümayəndələri arasında tanınır. Onun ifasında xalq musiqisi və muğam nümunələri geniş auditoriya tərəfindən maraqla qarşılanır.
Züleyxa Hüseynova — 29 may 1924
Sovet dövründə Azərbaycan ictimai-siyasi həyatında fəaliyyət göstərmiş dövlət xadimlərindən biri olub. Uzun illər müxtəlif rəhbər vəzifələrdə çalışıb.
Yuri Kovalyov — 29 may 1965
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş Milli Qəhrəman Yuri Kovalyov qəhrəmanlığı ilə yadda qalan şəxslərdəndir.
29 Mayda vəfat edən azərbaycanlı tanınmış şəxslər
Elxan Qasımov — 29 may 2023
Əməkdar artist Elxan Qasımov Azərbaycan kino sənətinin tanınmış simalarından biri idi. O, “Əhməd haradadır?”, “Axırıncı aşırım” kimi filmlərdə yaratdığı obrazlarla tamaşaçıların yaddaşında qalıb. Rejissor kimi də fəaliyyət göstərən sənətkar milli kinonun inkişafına töhfə verib.
Məmmədbağır Şeyxzamanlı — 29 may 1931
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün mühüm siyasi simalarından biri olub. Dövlət təhlükəsizliyi və milli dövlətçilik istiqamətində fəaliyyəti ilə tarixdə iz qoyub.
Xan Babayev — 29 may 1967
Azərbaycan kino sənətində fəaliyyət göstərmiş operatorlardan biri olub və bir sıra ekran işlərində iştirak edib.
Vahid Bağırov — 29 may 2010
Azərbaycan mediasında fəaliyyəti ilə tanınan jurnalistlərdən biri olub.
Belə tarixi yazılarda Azərbaycanın öz şəxsiyyətlərini ayrıca qeyd etmək həqiqətən vacibdir və bundan sonra buna daha geniş yer verəcəyəm.
Dünyada baş verən mühüm hadisələr
1453 – İstanbulun fəthi və Orta əsrlərin sonu
29 may dünya tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Osmanlı hökmdarı II Mehmetin rəhbərliyi altında Konstantinopol fəth edildi və Bizans imperiyasının mövcudluğuna son qoyuldu. Bu hadisədən sonra II Mehmet “Fateh Sultan Mehmet” adı ilə tarixə düşdü. Tarixçilərin böyük əksəriyyəti İstanbulun fəthini Orta əsrlərin sonu və Yeni dövrün başlanğıcı kimi qəbul edir.
1660 – İngiltərədə monarxiyanın bərpası
Oliver Kromvel dövründən sonra İngiltərədə Stuartlar sülaləsinin hakimiyyəti yenidən bərpa olundu və II Çarlz taxta çıxdı. Bu hadisə İngiltərə tarixində “Restavrasiya dövrü”nün başlanğıcı sayılır.
1765 – ABŞ müstəqillik ideyasının güclənməsi
Amerika koloniyalarında Britaniya hakimiyyətinə qarşı narazılıqların artdığı dövrdə Virciniya Assambleyası “Virginia Resolves” sənədini qəbul etdi. Bu hadisə sonradan ABŞ İstiqlal Müharibəsinə aparan proseslərin başlanğıcı hesab edilir.
1848 – Viskonsin ABŞ-ın ştatı oldu
Amerika Birləşmiş Ştatlarının xəritəsi genişlənməyə davam etdi və Viskonsin rəsmi olaraq ABŞ-ın 30-cu ştatı elan edildi.
1914 – “Empress of Ireland” faciəsi
Kanadaya məxsus “Empress of Ireland” sərnişin gəmisi qəzaya uğradı. Minə yaxın insanın həlak olduğu bu hadisə XX əsrin ən böyük dəniz faciələrindən biri kimi tarixə düşdü.
1948 – İlk BMT sülhməramlı missiyası yaradıldı
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə ilk sülhməramlı missiya təsis edildi. Sonradan 29 may “Beynəlxalq BMT Sülhməramlıları Günü” elan olundu.
1953 – Everest zirvəsinə ilk insan ayaq basdı
Yeni Zelandiyalı Edmund Hillari və nepallı Tenzinq Norqay dünyanın ən yüksək zirvəsi olan Everestə qalxan ilk insanlar oldular. Bu hadisə alpinizm tarixinin ən böyük nailiyyətlərindən biri hesab edilir.
1985 – “Heysel” stadion faciəsi
Belçikanın Brüssel şəhərində keçirilən futbol oyunu zamanı stadionda baş verən izdiham nəticəsində onlarla insan həyatını itirdi. Bu faciə dünya futbolunda təhlükəsizlik qaydalarının dəyişdirilməsinə səbəb oldu.
29 Mayda anadan olan məşhur şəxslər
- ABŞ basketbol ulduzu Karmelo Entoni – 1984 Carmelo Anthony
- Rusiyalı futbolçu Andrey Arşavin – 1981 Andrey Arshavin
- ABŞ aktrisası və model Riley Keough – 1989 Riley Keough
29 Mayda vəfat edən məşhurlar
- Almaniya lideri Erix Honeker – 1994 Erich Honecker
- Məşhur müğənni və bəstəkar Ceff Bakli – 1997 Jeff Buckley
- Hollivud ulduzu Romi Şnayder – 1982 Romy Schneider
29 Mayın beynəlxalq əhəmiyyəti
Beynəlxalq BMT Sülhməramlıları Günü
2002-ci ildən etibarən 29 may bütün dünyada BMT sülhməramlılarının xatirəsinə və fəaliyyətinə həsr olunan gün kimi qeyd olunur. Məqsəd münaqişə bölgələrində xidmət edən insanların fəaliyyətini qiymətləndirməkdir.
Ümumdünya Sağlam Qidalanma Günü
Bu gün sağlam həyat tərzinin təbliği və düzgün qidalanma vərdişlərinin təşviqi məqsədilə qeyd edilir.
29 may tarixi dünya tarixində imperiyaların süqutu, dövlətlərin yaranması, elmi nailiyyətlər və beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından mühüm hadisələrlə zəngindir. İstanbulun fəthi, Everest zirvəsinin fəth olunması və BMT sülhməramlı missiyasının yaradılması kimi hadisələr bu günün tarixi əhəmiyyətini daha da artırır. Azərbaycanda isə bu tarix müstəqillik ruhunun və dövlətçilik ənənələrinin davam etdiyi xüsusi günlərdən biri kimi xatırlanır.
Gülnarə SAF
