11 MART-Günün XRONİKASI
Tarixin hər günü müxtəlif siyasi, ictimai və mədəni hadisələrlə yadda qalır. 11 mart da dünya və Azərbaycan tarixində bir sıra mühüm hadisələrin baş verdiyi günlərdən biridir. Bu tarixdə dövlətlərin taleyini dəyişən siyasi qərarlar qəbul edilmiş, böyük təbii fəlakətlər baş vermiş və beynəlxalq münasibətlərə təsir edən hadisələr yaşanmışdır.
Səfəvi dövlətinin yaranması ilə bağlı mühüm tarix
Azərbaycan və region tarixi baxımından 11 mart xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Tarixi mənbələrə görə, Şah İsmayıl I 1502-ci ilin 11 martında Təbrizdə özünü şah elan edərək **Səfəvilər Dövləti**nin əsasını qoymuşdur. Bu hadisə regionun siyasi xəritəsini dəyişdirən mühüm dönüş nöqtələrindən biri sayılır.
Səfəvi dövləti sonrakı dövrlərdə Yaxın Şərqin ən güclü dövlətlərindən birinə çevrilmiş və Azərbaycan tarixində mühüm rol oynamışdır. Şah İsmayıl həm dövlət qurucusu, həm də “Xətai” təxəllüsü ilə tanınan şair kimi tarixdə iz qoymuşdur.
Dünyanın siyasi tarixində mühüm qərarlar
11 mart dünya siyasətində də bir sıra mühüm hadisələrlə yadda qalıb. 1985-ci ildə Mixail Qorbaçov Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi seçildi. Bu hadisə sonradan SSRİ-də “perestroyka” və “qlasnost” kimi islahatların başlanmasına və nəticədə Sovet İttifaqının dağılmasına aparan proseslərin başlanğıcı hesab olunur.
1990-cı ilin 11 martında isə Litva SSRİ-dən ayrılaraq müstəqilliyini bərpa etdiyini elan etdi. Bu hadisə Sovet İttifaqının dağılmasına aparan prosesdə ilk ciddi addımlardan biri sayılır və sonradan digər respublikaların da müstəqillik elan etməsinə təsir göstərdi.
Beynəlxalq təşkilat və diplomatik hadisələr
2003-cü ilin 11 martında Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilk iclasını keçirərək fəaliyyətə başladı. Niderlandın Haaqa şəhərində yerləşən bu məhkəmə müharibə cinayətləri, insanlığa qarşı cinayətlər və soyqırımı kimi ağır beynəlxalq cinayətlərin araşdırılması məqsədilə yaradılıb.
Azərbaycan tarixində isə 11 mart 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Böyük Britaniya və Qvineya ilə diplomatik münasibətlər qurub. Bu addım Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sisteminə inteqrasiyasının mühüm mərhələlərindən biri idi.
Dünya tarixində faciə və terror hadisələri
11 mart həm də bəşəriyyət üçün ağır hadisələrlə yadda qalıb. 2004-cü ildə Madrid qatar partlayışları nəticəsində İspaniyanın paytaxtında bir neçə qatarın partladılması 193 nəfərin ölümünə və yüzlərlə insanın yaralanmasına səbəb oldu. Bu hadisə Avropada baş verən ən böyük terror aktlarından biri hesab edilir.
2011-ci ilin 11 martında isə 2011 Yaponiya zəlzələsi və sunamisi baş verdi. 9 bal gücündə olan zəlzələ və ardınca gələn sunami nəticəsində on minlərlə insan həyatını itirdi, ölkədə böyük dağıntılar baş verdi və **Fukuşima Daiiçi Atom Elektrik Stansiyası**nda nüvə qəzası baş verdi. Bu hadisə müasir dövrün ən böyük təbii fəlakətlərindən biri sayılır.
Müasir dövrdə qlobal hadisə
Son illərin ən mühüm hadisələrindən biri də 2020-ci ilin 11 martında baş verdi. Həmin gün Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı dünyanı bürüyən COVID‑19 virusunu rəsmi olaraq pandemiya elan etdi. Bu qərar dünya iqtisadiyyatına, səhiyyə sisteminə və insanların gündəlik həyatına böyük təsir göstərdi.
Beləliklə, 11 mart tarixi həm Azərbaycan, həm də dünya üçün mühüm hadisələrlə yadda qalan günlərdən biridir. Səfəvi dövlətinin qurulması kimi regionun tarixini dəyişən hadisələrdən tutmuş, Litvanın müstəqilliyi, beynəlxalq təşkilatların yaranması və böyük təbii fəlakətlərə qədər bir çox mühüm proseslər məhz bu tarixdə baş verib.
Tarixin bu kimi günləri keçmişi xatırlamaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün də mühüm dərslər verir və bəşəriyyətin keçdiyi yolu daha aydın şəkildə göstərir.
Gülnarə SAF