Tarixi Zəfərin siyasi davamı
Mahir HÜSEYN
Şuşa Bəyannaməsi: 5 ildə Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyini yeni mərhələyə daşıyan tarixi sənəd
2026-cı ilin iyununda Azərbaycan ilə Türkiyə arasında müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi və siyasi əsaslarını müəyyən edən Şuşa Bəyannaməsinin imzalanmasının 5 ili tamam olur. 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan bu sənəd təkcə iki qardaş dövlət arasındakı münasibətlərin yeni mərhələsini müəyyənləşdirmədi, həm də Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsində mühüm dəyişikliklərin əsasını qoydu.
Şuşa Bəyannaməsi 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra yaranmış yeni reallıqlar fonunda imzalandı. Sənədin məhz Şuşada imzalanması simvolik xarakter daşıyırdı. Bu addım Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının beynəlxalq müstəvidə təsdiqi, eyni zamanda Türkiyənin Azərbaycana siyasi və mənəvi dəstəyinin nümayişi kimi qiymətləndirildi.
Bir çox ekspertlər hesab edir ki, Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindən müttəfiqlik mərhələsinə yüksəldən sənəd oldu. Əslində bu sənəd iki ölkə arasında uzun illər formalaşan əməkdaşlığın hüquqi çərçivəsini daha da gücləndirdi.
Bəyannamənin ən çox diqqət çəkən hissələrindən biri müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqla bağlı müddəalardır. Sənəddə tərəflərin müstəqillik, suverenlik və ərazi bütövlüyünə qarşı təhdid və ya təcavüz halında birgə məsləhətləşmələr aparması və qarşılıqlı dəstək mexanizmlərinin işə salınması nəzərdə tutulur.
Bu müddəa regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına təsir göstərdi. Son beş ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında birgə hərbi təlimlərin sayı artdı, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq genişləndi və iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında koordinasiya daha yüksək səviyyəyə çatdı.
Şuşa Bəyannaməsi yalnız ikitərəfli münasibətləri əhatə etmir. Sənəd Türk dünyasının inteqrasiyası baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəyannamədə iqtisadi, nəqliyyat, enerji, təhsil, mədəniyyət və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi xüsusi vurğulanır.
Son beş ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətində müşahidə olunan canlanma, nəqliyyat layihələrinin inkişafı və Orta Dəhliz konsepsiyasının aktuallaşması da müəyyən mənada Şuşa Bəyannaməsinin yaratdığı siyasi mühitin nəticəsi kimi dəyərləndirilir.
Zəngəzur dəhlizi və regional kommunikasiyalar
Sənədin diqqət çəkən istiqamətlərindən biri də regionda nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafıdır. Şuşa Bəyannaməsində Azərbaycan və Türkiyə arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, bölgədə iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi və yeni logistika marşrutlarının yaradılması məsələləri öz əksini tapıb.
Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizi layihəsi son illərdə Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyində əsas mövzulardan birinə çevrilib. Layihənin reallaşması Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru əlaqəsinin yaradılması ilə yanaşı, Türk dünyasını birləşdirən strateji marşrut kimi də qiymətləndirilir.
Beş il ərzində Şuşa Bəyannaməsinin ruhuna uyğun olaraq enerji və iqtisadiyyat sahəsində əməkdaşlıq daha da genişlənib. Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunun artması, Türkiyənin isə enerji tranzit mərkəzi kimi mövqeyinin güclənməsi iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığı daha da möhkəmləndirib.
Bakı-Tbilisi-Ceyhan, TANAP və digər iri layihələr üzərində qurulan əməkdaşlıq modeli son illərdə yeni enerji təşəbbüsləri ilə tamamlanıb. Bu isə Azərbaycan-Türkiyə tandeminin regional iqtisadi təsir imkanlarını artırıb.
Son beş ildə baş verən hadisələr göstərdi ki, Şuşa Bəyannaməsi sadəcə ikitərəfli sənəd deyil. O, Cənubi Qafqazda qüvvələr balansına təsir edən mühüm geosiyasi amilə çevrilib. Region dövlətləri və beynəlxalq güclər Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyini artıq yeni reallıq kimi qəbul edir.
Bəyannamə həm də Azərbaycanın xarici siyasətində çoxşaxəli əməkdaşlıq modelinin mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Bu sənəd ölkənin milli maraqlarının qorunması, regional sabitliyin təmin olunması və beynəlxalq nüfuzunun artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Şuşa Bəyannaməsinin imzalanmasından ötən 5 il göstərdi ki, bu sənəd tarixi və simvolik məna daşımaqla yanaşı, real siyasi nəticələr doğuran strateji yol xəritəsidir. Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldən Bəyannamə bu gün də regionun təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və geosiyasət gündəliyində mühüm yer tutur.
Şuşada imzalanan bu tarixi sənəd artıq təkcə iki dövlət arasındakı qardaşlığın deyil, həm də XXI əsrdə Türk dünyasının inteqrasiya prosesinin ən mühüm siyasi sənədlərindən biri kimi tarixə düşüb.