Dövlətçilik yaddaşının bərpasından sistemli modernləşməyə uzanan xətt
1992-ci ilin noyabrında Naxçıvan şəhərində qapalı şəraitdə – ölkənin siyasi xaos, iqtisadi depressiya və separatizm təhlükəsi içində olduğu bir dövrdə – “91-lər”in Heydər Əliyevə müraciəti təkcə yeni bir partiyanın əsası deyildi. Bu, Azərbaycanın dövlətçilik yaddaşının operativ şəkildə bərpası üçün son şans idi. Cəmi bir neçə ay sonra formalaşan Yeni Azərbaycan Partiyası 1993-cü ildən etibarən ölkənin institusional dayaqlarını sıfırdan qurmalı oldu. Bu, dünyanın heç bir postsovet ölkəsində eyni miqyasda və eyni sürətlə baş verməyib.
Birinci qeyri-rəsmi hədəf – dövlət suverenliyinin daxili sabitliklə möhkəmləndirilməsi idi. YAP-ın ilk dövr sənədlərində – geniş ictimaiyyətə açıqlanmayan müzakirə protokollarında – “vahid güc vertikalının formalaşdırılması” termini SSRİ sonrası regionda ilk dəfə Azərbaycan tərəfindən işlədilir. Bu, həmin dövrün araşdırmalarında nadir qeyd olunan faktdır.
1994–2003-cü illər arasında Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə tətbiq olunan “İki sütun modeli” – siyasi sabitlik + iqtisadi baza – sonradan beynəlxalq analitik mərkəzlərin (xüsusən RAND Corporation) postsovet sabitləşmə mexanizmləri araşdırmalarında ayrıca “Azərbaycan nümunəsi” adı ilə qeyd olunub. Çox az yazıda bu nüans qabardılır.
Enerji diplomatiyasının kodları
Birinci qeyri-rəsmi hədəf – dövlət suverenliyinin daxili sabitliklə möhkəmləndirilməsi idi. YAP-ın ilk dövr sənədlərində – geniş ictimaiyyətə açıqlanmayan müzakirə protokollarında – “vahid güc vertikalının formalaşdırılması” termini SSRİ sonrası regionda ilk dəfə Azərbaycan tərəfindən işlədilir. Bu, həmin dövrün araşdırmalarında nadir qeyd olunan faktdır.
1994–2003-cü illər arasında Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə tətbiq olunan “İki sütun modeli” – siyasi sabitlik + iqtisadi baza – sonradan beynəlxalq analitik mərkəzlərin (xüsusən RAND Corporation) postsovet sabitləşmə mexanizmləri araşdırmalarında ayrıca “Azərbaycan nümunəsi” adı ilə qeyd olunub. Çox az yazıda bu nüans qabardılır.
Enerji diplomatiyasının kodları
"Beynəlxalq Əsrin Müqaviləsi"nin imzalanma prosesində YAP komandasının məqsədi təkcə enerji resurslarının hasilatını təmin etmək deyildi. 1994–1999-cu illər arasında aparılan danışıqlar paketi regionda enerji xəritəsini dəyişməklə bərabər, Azərbaycanın siyasi çəkisini qlobal nizamda yeni koordinat sisteminə yerləşdirdi. Mühüm detal: Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsində son qərarın qəbulundan əvvəl Bakıdakı məxfi texniki iclaslardan birində qrafik modelləşdirmə aparılıb və həmin model sonradan ABŞ Senatında təqdim olunan enerji risk xəritəsində təməl kimi istifadə edilib. Bu fakt geniş ictimaiyyətə demək olar ki, məlum deyil.
İlham Əliyev dövründə YAP: Modernləşmənin sistem kodlaşdırılması
2003-cü ildə İlham Əliyevin prezidentliyi ilə YAP təkcə hakim partiya olaraq qalmaqla kifayətlənmədi, dövlət modernləşməsinin arxitekturasına çevrildi. Bu mərhələnin əsas özəlliyi “proqnozlaşdırıla bilən dövlət” modelinin tətbiqi idi. 2004–2008-ci illərdə qəbul edilən hüquqi aktların 63 faizi institusional modernləşmə ilə bağlı idi – bu göstərici MDB məkanında ən yüksək rəqəm hesab olunur.
İkinci Qarabağ Müharibəsi dövründə YAP-ın rolu ayrıca qeyd olunmalıdır.
2020-ci il müharibəsi zamanı partiyanın siyasi qərargahında yaradılan analitik qrup informasiya müharibəsinin istiqamətləndirilməsində kritik rol oynadı. Qrupun hazırladığı daxili əməliyyat qeydlərində prioritetlər üç başlıqla kodlaşdırılmışdı:
1. Sürətli informasiya üstünlüyü
2. Qlobal medianın faktla təminatı
3. Psixoloji dayanıqlığın qorunması
Bu kodlaşdırma xarici ekspertizasız, sırf yerli analitiklər tərəfindən hazırlanmışdı. Region üzrə aparılan tədqiqatlarda bu mexanizmin effektivliyi sonradan ayrıca nümunə kimi göstərilib.
Postmüharibə dövrü: YAP və yeni dövlətçilik mərhələsi
2021-2025-ci illərdə partiyanın siyasi gündəmi “qalib dövlət modelinin möhkəmləndirilməsi” prinsipinə əsaslandı. Ən mühüm yeniliklərdən biri – uzun müddət danışılmayan, lakin strateji əhəmiyyət kəsb edən detal – partiya daxilində yeni intellektual platformaların formalaşdırılmasıdır. Bu platformalarda aparılan müzakirələrin bir hissəsi rəsmi şəkildə paylaşılmır, lakin burada müasir dövlət idarəçiliyi, regional təhlükəsizlik və texnoloji suverenlik üzrə konturlarla yeni siyasi xəttin təməli atılır.
YAP-ın 33 illik nəticəsi
Bu 33 ildə partiya:
* ölkəni dağılmaqdan qurtaran siyasi qüvvəyə çevrildi;
* enerji xəritəsini dəyişdirən qlobal qərarların mərkəzində yer aldı;
* modern dövlət modelinin əsas institusional çərçivələrini qurdu;
* Vətən müharibəsində dövlət birliyinin ideoloji nüvəsini formalaşdırdı;
* postmüharibə dövründə regional liderlik konsepsiyasını siyasi xəttə inteqrasiya etdi.
YAP-ın 33 illiyi yalnız partiya tarixinin deyil, Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir dövrə keçidinin bütün mərhələlərini özündə birləşdirən bir siyasi salnamədir.
Amin ŞAMİLZADƏ