Tarixi hadisələrin analizi yalnız keçmişi anlamaq üçün deyil, həm də gələcəkdə sülh və təhlükəsizlik mühitinin qurulması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərində baş verən hadisələr XX əsrin sonlarında postsovet məkanında yaşanmış ən ağır humanitar faciələrdən biri kimi tarixə düşmüşdür. Xocalı faciəsi yalnız bir şəhərin işğalı deyil, mülki əhaliyə qarşı sistemli zorakılıq aktı kimi qiymətləndirilir və Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmışdır.

1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra regionda formalaşan siyasi boşluq, xüsusilə Dağlıq Qarabağ ətrafında silahlı qarşıdurmanı daha da kəskinləşdirdi. 1992-ci ilin əvvəllərində Xocalı şəhəri strateji baxımdan mühüm mövqedə yerləşirdi: burada bölgənin yeganə hava limanı fəaliyyət göstərirdi.

Fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhər müxtəlif istiqamətlərdən hücuma məruz qaldı. Rəsmi məlumatlara görə, nəticədə 600-dən çox mülki şəxs həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı və əsir götürüldü. Həlak olanlar arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlılar üstünlük təşkil edirdi.

Hadisələr zamanı keçmiş sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alay bölmələrinin də iştirak etməsi barədə çoxsaylı mənbələrdə iddialar yer almışdır ki, bu da hadisəyə beynəlxalq hərbi-siyasi məsuliyyət prizmasından yanaşmanı aktuallaşdırır.

Xocalıda baş verənlər beynəlxalq humanitar hüquq normaları, xüsusilə 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarının mülki əhalinin qorunması ilə bağlı müddəaları kontekstində təhlil edilir.

BMT çərçivəsində qəbul edilmiş sənədlər mülki şəxslərə qarşı zorakılığın yolverilməzliyini açıq şəkildə təsbit edir. Azərbaycan tərəfi hadisələri soyqırımı kimi qiymətləndirir və bunu 1948-ci il Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında Konvensiyanın meyarları ilə əsaslandırır.

Bəzi ölkələrin parlamentləri və ABŞ-ın ayrı-ayrı ştat qanunverici orqanları Xocalı hadisələrini soyqırımı və ya kütləvi qətliam kimi tanıyan qərarlar qəbul etmişlər. Bununla belə, beynəlxalq hüquqi müstəvidə vahid və universal qərarın olmaması məsələnin siyasi mübahisə predmeti olaraq qalmasına səbəb olur.

Xocalı faciəsi yalnız hərbi hadisə deyil, həm də informasiya müharibəsinin mühüm elementinə çevrilmişdir. Müxtəlif tərəflər hadisələrin səbəbləri, miqyası və hüquqi təsnifatı ilə bağlı fərqli narrativlər irəli sürürlər.

Müasir dövrdə rəqəmsal media, arxiv sənədləri və beynəlxalq jurnalist araşdırmaları hadisələrin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, Xocalı mövzusu regional münaqişənin beynəlxalq imic və diplomatik münasibətlər müstəvisində mühüm faktor olaraq qalır.

Xocalı faciəsi Azərbaycanda milli yaddaşın formalaşmasında xüsusi yer tutur. Hər il fevralın 26-da ölkə üzrə anım tədbirləri keçirilir, beynəlxalq səviyyədə məlumatlandırma kampaniyaları aparılır. Bu, təkcə keçmişin xatırlanması deyil, həm də ədalət və hüquqi tanınma tələbinin ifadəsidir.

Faciə ilə bağlı sənədli filmlər, elmi araşdırmalar və şahid ifadələri hadisənin tarixi yaddaşda qorunmasına xidmət edir və gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edir.

Xocalı faciəsi postsovet məkanında baş vermiş silahlı münaqişələrin humanitar nəticələrinin ən ağır nümunələrindən biridir. Hadisələrin tam və obyektiv hüquqi qiymətləndirilməsi, beynəlxalq səviyyədə ədalətli mövqenin formalaşması və mülki əhalinin qorunmasına dair mexanizmlərin gücləndirilməsi bu kimi faciələrin təkrarlanmaması üçün vacibdir.

Bilman İSAQ

скачать dle 12.1