Qarakənd FACİƏSİ: Bir anlıq düşünək-FOTOLAR
Qarakənd səmasında vurulan "Mi-8" vertolyotunda həlak olan 22 nəfərin siyahısı Azərbaycan tarixinin ən ağır itkilərindən biridir. Onlar sadəcə vəzifəli şəxslər deyil, o dövrün ən peşəkar, vətənpərvər və cəsarətli ziyalıları, hərbçiləri və jurnalistləri idilər.
Siyahını kateqoriyalar üzrə təqdim edirəm:
Ali Dövlət Xadimləri
Bu şəxslər Azərbaycanın idarəçilik sisteminin "beyni" sayılırdı:
Tofiq Kazım oğlu İsmayılov – Dövlət katibi. (Kosmik sənaye üzrə alim idi, Moskvanın hörmət etdiyi nadir intellektuallardan biri).
Zülfü Saleh oğlu Hacıyev – Baş nazirin müavini.
Vaqif Cəfər oğlu Cəfərov – Millət vəkili, Şuşa Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı. (Qarabağda erməni separatizminə qarşı sərt mübarizəsi ilə tanınırdı).
Vəli Hüseyn oğlu Məmmədov – Millət vəkili.
Osman Mirzəhüseyn oğlu Mirzəyev – Prezident Aparatının şöbə müdiri (Jurnalist, publisist).
Qurban Hüseyn oğlu Namazəliyev – Meliorasiya və Su Təsərrüfatı nazirinin müavini.
Rafiq Məmməd oğlu Məmmədov – Dövlət katibinin köməkçisi.
Güc Strukturları və Hüquq-Mühafizə Orqanları
Bu şəxslər ölkənin "qalxanı" idi:
İsmət İsmayıl oğlu Qayıbov – Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru. (Xalq arasında böyük rəğbət qazanmışdı, "Qarabağda qanun yaradan" adam kimi tanınırdı).
Məhəmməd Nəbi oğlu Əsədov – Daxili işlər naziri, general-mayor. (Çox sərt və nizam-intizamlı hərbçi idi).
Vladimir Vladimiroviç Kovalyov – DQMV Daxili İşlər İdarəsinin rəisi, general-mayor.
İqor Aleksandroviç Plavski – DQMV-nin prokuroru.
Sergey Semyonoviç İvanov – DQMV Milli Təhlükəsizlik İdarəsinin rəisi.
Nikolay Vladimiroviç Jinkin – DQMV Fövqəladə Vəziyyət rayonunun komendantı.
Jurnalistlər (Həqiqətin Səsi)
Onlar hadisələri lentə almaq üçün heyətə qoşulmuşdular:
Alı Mustafa oğlu Mustafayev – Telejurnalist. (Döyüş bölgələrindən hazırladığı cəsarətli reportajları ilə məşhur idi).
Arif Teyyub oğlu Hüseynzadə – AzTV-də işıqçı.
Fəxrəddin İbrahim oğlu Şahbazov – Video-operator.
Beynəlxalq Müşahidəçilər (Sülhməramlılar)
Bu şəxslər Qazaxıstan və Rusiyadan olan nümayəndələr idi (o vaxtkı Jeleznovodsk kommemorikesinə əsasən):
Sanlal Dasumoviç Serikov – Qazaxıstan DİN-in müavini, general-mayor.
Mixail Dmitriyeviç Lukaşov – Milis general-mayoru.
Oleq Nikolayeviç Koçerev – Polkovnik-leytenant.
Heyət Üzvləri (Ekipaj)
Vertolyotu idarə edən hərbçilər:
Vyaçeslav Vladimiroviç Kotov – Vertolyot heyətinin komandiri, mayor.
Gennadi Vladimiroviç Domov – Heyət üzvü, kapitan.
Dmitri Borisoviç Yarovenko – Heyət üzvü, leytenant.
Qarakənd faciəsində həlak olanlar arasında xüsusilə İsmət Qayıbov və Tofiq İsmayılov haqqında xalq arasında danışılanlar, onların şəxsiyyəti bu faciənin ağırlığını daha da artırır.
Onlar sadəcə məmur deyildilər, hər biri öz sahəsində əfsanəyə çevrilmişdi. Budur o hekayələr:
1. İsmət Qayıbov: "Azərbaycanın Alen Delonu" və Qorxusuz Prokuror
İsmət Qayıbov o dövrün ən xarizmatik siması idi. Hündür boyu, yaraşıqlı siması və ciddiliyi ilə xalq ona xüsusi rəğbət bəsləyirdi.
Ləqəbi: Xarici görünüşünə görə onu xalq arasında fransız aktyoru "Alen Delona" bənzədirdilər. Amma xarakterinə görə o, əsl "Dəmir Prokuror" idi.
Xankəndidəki cəsarəti: Danışılanlara görə, o vaxt Xankəndidə vəziyyət gərgin olanda, İsmət Qayıbov çəkinmədən, təkbaşına və ya az sayda mühafizə ilə ermənilərin sıx yaşadığı, silahlıların olduğu ərazilərə girərdi. O, qanunu silahla yox, öz zəhmi və hüquqi biliyi ilə tətbiq etməyə çalışırdı.
Separatçıların qorxusu: Erməni separatçı liderləri (məsələn, Robert Köçəryan və digərləri) ondan çəkinirdilər. Çünki İsmət Qayıbov hər hansı qanunsuzluğa göz yumur, dərhal cinayət işi açırdı. Deyilənə görə, onun ölümü separatçılar üçün "bayram" olmuşdu.
Dəfn mərasimi: Onun dəfni Azərbaycan tarixinin ən izdihamlı mərasimlərindən biri oldu. Bakı küçələrinə yüz minlərlə insan çıxmışdı. İnsanlar "İsmət, İsmət!" qışqıraraq ağlayırdılar. Bu, xalqın dövlət adamına olan sevgisinin nadir nümunəsi idi.
2. Tofiq İsmayılov: Kosmosdan Qarabağa Enən Alim
Tofiq İsmayılov klassik mənada siyasətçi deyildi. O, böyük alim, intellektual bir şəxsiyyət idi.
Kosmik Alim: O, uzun illər SSRİ-nin kosmik tədqiqatlar sahəsində çalışmış, Bakıda Kosmik Tədqiqatlar Elm-İstehsalat Birliyinin rəhbəri olmuşdu. Onun yeri əslində laboratoriyalar, elmi konfranslar idi. Amma Vətənin dar günündə o, rahat kabinetini buraxıb, "Dövlət Katibi" kimi ən qaynar nöqtəyə yollandı.
"Beyin Mərkəzi": Tofiq İsmayılov Azərbaycanın "beyni" sayılırdı. O, münaqişəni kobud güclə yox, diplomatiya, ağıl və strategiya ilə həll etməyin tərəfdarı idi. Onun ölümü ilə Azərbaycan diplomatiyası böyük bir zərbə aldı.
Son Söhbət: Yaxınlarının dediyinə görə, o, həmin səfərə getmək istəmirmiş, sanki ürəyinə nəsə dammışdı. Amma "Dövlət tapşırığıdır, getməliyəm, insanlar bizi gözləyir" deyərək yola çıxıb.
3. Alı Mustafayev: "Ölümün Gözünə Baxan Kamera"
Jurnalist Alı Mustafayevin hekayəsi isə fədakarlıq nümunəsidir.
Ana fəryadı: Həmin gün Alı Mustafayev evdən çıxanda anası onun qarşısını kəsib, getməməsi üçün yalvarıb. Hətta deyilənə görə, anası ayaqlarına düşüb. Amma Alı: "Ana, orda uşaqlar ölür, mən necə evdə oturum? Mən çəkməsəm, dünya necə biləcək?" deyərək evdən çıxıb.
Kamera: Onun kamerası həqiqətin yeganə şahidi idi. Vertolyot vurulanda belə o, kameranı qorumağa çalışmışdı...
Bir anlıq düşünək: Əgər 20 noyabr faciəsi olmasaydı, bəlkə də Qarabağ müharibəsi bu qədər uzanmaz, Xocalı soyqırımı baş verməzdi. Çünki bu insanlar hadisələrin qarşısını ala biləcək gücə və nüfuza sahib idilər.
Məhəmməd Əsədov: "Dəmir General"
Bəli, Məhəmməd Əsədov Qarakənd faciəsində həlak olan dövlət adamları arasında təhlükəsizlik sektorunu təmsil edən əsas fiqur idi. Onun itkisi, xüsusilə İsmət Qayıbovun (hüquq sahəsi) itkisi ilə birləşəndə, müstəqilliyin ilk aylarında ölkənin təhlükəsizlik sistemini iflic etdi.
Budur, Daxili İşlər naziri, General-mayor Məhəmməd Nəbi oğlu Əsədov haqqında detallar:
Məhəmməd Əsədov o dövrün ən ciddi, intizamlı və prinsipial nazirlərindən biri kimi tanınırdı.
Sərt İntizam: O, Daxili İşlər Nazirliyinə (DİN) rəhbərlik etdiyi dövrdə, sistemdəki nizamsızlığa və korrupsiyaya qarşı amansız mübarizə aparırdı. Məqsədi o idi ki, DİN-i müstəqil Azərbaycanın etibarlı və peşəkar polis qüvvəsinə çevirsin.
Qarabağda Təşkilatlanma: Qarabağda hərbi əməliyyatlar başlayanda, məhz o, daxili qoşunların və polis qüvvələrinin döyüş bölgələrində daha effektiv fəaliyyətini təmin etməyə çalışırdı. Vertolyota da o, məhz Xocavənddəki vəziyyəti, təhlükəsizlik vəziyyətini yerində araşdırmaq üçün minmişdi.
İsmət Qayıbovla Tandem: O, Baş prokuror İsmət Qayıbovla birlikdə Qarabağda Azərbaycan dövlətçiliyini bərpa etmək üçün ən güclü tandemi təşkil edirdi. Biri qanunun təminatçısı, digəri isə qanunun icraçısı idi. Onların bir vertolyotda həlak olması, əslində, dövlətin hüquq və təhlükəsizlik sütunlarının eyni anda çökdürülməsi demək idi.
Vizyonu: O, post-sovet məkanında DİN-i milli maraqlara xidmət edən bir struktura çevirmək istəyirdi. Onun qəfil ölümü bu islahatları yarımçıq qoydu.
1. "Qara Qutu"nun (Black Box) Moskvada "Yandırılması"
Ən böyük şübhə məhz buradadır.
Fakt: Vertolyotun uçuş məlumatlarını qeyd edən "qara qutu" hadisə yerindən tapılmışdı. Beynəlxalq aviasiya qaydalarına görə, bu qutular ən yüksək temperaturda belə yanmayacaq və zərbəyə davamlı materialdan hazırlanır.
Sirr: Qutu şifrənin açılması üçün Moskvaya – SSRİ Müdafiə Nazirliyinin xüsusi laboratoriyasına göndərildi. Qısa müddət sonra Moskvadan gələn rəsmi cavab şok effekti yaratdı: "Qutu yüksək temperaturdan əridiyi üçün məlumatları oxumaq mümkün olmadı".
Ekspert rəyi: Mütəxəssislər bildirir ki, həmin vertolyotun yanacaq çənində yaranan yanğın "qara qutu"nu əridəcək qədər güclü ola bilməzdi. Bu, məlumatların qəsdən silindiyini və ya gizlədildiyini göstərən əsas izdir.
2. "Duman" Yalanı və Silahın Növü
İlk saatlarda yayılan rəsmi məlumatda deyilirdi ki, vertolyot "qatı duman səbəbindən qayaya çırpılıb".
Sirr: Hadisə yerinə ilk çatan yerli sakinlərin və çobanların ifadələrinə görə, həmin gün hava tamamilə açıq və günəşli olub. Duman versiyası dərhal təkzib edildi.
Silah: Vertolyotun gövdəsindəki deşiklər onun yerdən atılan raketlə vurulduğunu sübut edirdi. Ehtimallara görə, bu, ya "Alazan", ya da daha peşəkar hərbi silah olan "Strela" və ya "İqla" tipli istilik raketi idi. Bu cür silahın sadə erməni silahlı dəstələrində olması sual doğururdu və diqqəti peşəkar hərbçilərə (rus hərbi bazalarına) yönəldirdi.
3. Hadisə Yerinə Gecikdirilən Giriş və Talan
Vertolyot vurulduqdan dərhal sonra Azərbaycan tərəfinin hadisə yerinə yaxınlaşmasına imkan verilmədi.
Sirr: Ərazi erməni silahlılarının nəzarətində idi. Azərbaycanlı istintaq qrupu və hərbçilər əraziyə çatanda cəsədlərin yeri dəyişdirilmiş və onların üzərindəki şəxsi əşyalar talan edilmişdi.
İtən Sənədlər: Şəhid olan dövlət xadimlərinin portfellərində vacib sənədlər, xəritələr və silahlar var idi. Onların demək olar ki, heç biri tapılmadı.
4. "Qəribə" Təsadüflər və Minməyənlər
Sui-qəsd nəzəriyyələrini gücləndirən əsas məqam vertolyota kimlərin mindiyi və kimlərin "son anda" imtina etməsidir.
General Polyaniçko faktoru: Dağlıq Qarabağ üzrə Təşkilat Komitəsinin rəhbəri, rus generalı Viktor Polyaniçko adətən bu heyətlə birgə hərəkət edərdi. Lakin o gün o, vertolyota minmədi.
Rusiya və Qazaxıstan nümayəndələri: Sülhməramlı missiya çərçivəsində vertolyotda Rusiya və Qazaxıstan daxil işlər nazirlərinin müavinləri (General Lukin və başqaları) də olmalı idi. Lakin naməlum səbəbdən onlar başqa nəqliyyat vasitəsini seçdilər və ya gəlmədilər. Bu, onların hücumdan əvvəlcədən xəbərdar olması şübhəsini yaradır.
5. Jurnalist Alı Mustafayevin Kamerası
Şəhid jurnalist Alı Mustafayev hadisə anına qədər çəkiliş aparırdı.
Sirr: Onun kamerası yanmış halda tapılsa da, içindəki lentin aqibəti tam bəlli deyil. Bəzi versiyalara görə, o lentdə hadisədən əvvəlki vacib danışıqlar və bəlkə də hücum anı qeydə alınmışdı, lakin bu materiallar istintaq materialları arasında yoxa çıxdı.
Bu detallar göstərir ki, Qarakənd faciəsi sadəcə erməni silahlılarının işi yox, daha böyük geosiyasi oyunçuların iştirak etdiyi planlı əməliyyat ola bilərdi.
Faciənin Kollektiv Nəticəsi
Vertolyotda həlak olan bu üç əsas fiqur – Tofiq İsmayılov (Ağıl/Siyasət), İsmət Qayıbov (Hüquq/Ədalət) və Məhəmməd Əsədov (Güc/Təhlükəsizlik) – demək olar ki, o dövrdə Azərbaycanın bütün rəhbər intellektini və iradəsini özündə birləşdirirdi. Onların itkisi müharibənin taleyinə ciddi təsir etdi.
Bir acı fakt: Bu insanların hamısı Bakıdakı Fəxri Xiyabanda (Şəhidlər Xiyabanında) dəfn edilib. Onların ölümü ilə Azərbaycanda bir dövr bitdi; sülh danışıqları dayandı və müharibə tam miqyaslı fazaya keçdi.
Bilman İSAQ
