Biokimya və gələcəyin təbabəti: Elmin görünməyən gücü-Müsahibə
Müasir dövrdə tibb və biologiya sahəsində əldə olunan mühüm nailiyyətlərin təməlində biokimya elmi dayanır. İnsan orqanizmində baş verən mürəkkəb proseslərin öyrənilməsi, xəstəliklərin yaranma mexanizmlərinin araşdırılması və yeni müalicə üsullarının hazırlanması məhz bu elm sahəsinin imkanları sayəsində mümkün olur. Süni intellekt, gen mühəndisliyi və bioinformatika kimi innovativ texnologiyaların sürətli inkişafı isə biokimyanın əhəmiyyətini daha da artırır. Artıq bu sahə yalnız laboratoriyalarla məhdudlaşmır, insan sağlamlığına birbaşa təsir göstərən və gələcəyin tibbini formalaşdıran strateji istiqamətə çevrilib.
Bu mövzu ilə bağlı suallarımızı Naxçıvan Dövlət Universitetinin Biokimya və Molekulyar Biologiya ixtisası üzrə müəllimi Leyla Budaqova cavablandırır.
– Leyla xanım, ilk olaraq bilmək istərdik ki, müasir tibbdə biokimyanın rolu nə dərəcədə önəmlidir?
– Müasir tibbdə biokimyanın rolu son dərəcə böyük və əvəzolunmazdır. Əslində, insan orqanizmində baş verən bütün həyati proseslərin əsasında biokimyəvi reaksiyalar dayanır. Hüceyrələrin fəaliyyəti, hormonların sintezi, fermentlərin işi, maddələr mübadiləsi və immun sisteminin reaksiyaları məhz biokimyanın öyrəndiyi əsas istiqamətlərdir.
Biokimya xəstəliklərin molekulyar səviyyədə yaranma səbəblərini anlamağa imkan verir. Eyni zamanda laborator analizlərin düzgün şərhi, diaqnozun qoyulması və müalicə üsullarının seçilməsində mühüm rol oynayır. Bu gün diabet, xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və müxtəlif genetik pozuntular kimi ciddi xəstəliklərin diaqnostikası əsasən biokimyəvi analizlər vasitəsilə aparılır. Qanda müəyyən göstəricilərin dəyişməsi həkimlərə xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan yaradır. Erkən diaqnostika isə uğurlu müalicənin əsas şərtlərindən biridir.
Digər tərəfdən, dərman preparatlarının hazırlanmasında da biokimyanın rolu əvəzsizdir. Hər hansı dərmanın insan orqanizmində necə təsir göstərdiyini, hansı molekullarla qarşılıqlı əlaqəyə girdiyini və mümkün yan təsirlərini müəyyən etmək üçün geniş biokimyəvi tədqiqatlar aparılır. Son illərdə süni intellekt və bioinformatika texnologiyalarının inkişafı bu prosesi daha sürətli və dəqiq edib. Alimlər artıq kompüter modelləri vasitəsilə yeni dərman molekullarını əvvəlcədən analiz edə və onların effektivliyini proqnozlaşdıra bilirlər.
Biokimya həmçinin fərdiləşdirilmiş tibbin inkişafında mühüm rol oynayır. Gələcəkdə insanların genetik xüsusiyyətlərinə uyğun fərdi müalicə üsullarının hazırlanacağı gözlənilir.
– Son illərdə süni intellekt həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrinə nüfuz edib. Sizcə, süni intellekt artıq molekulyar biologiya və biokimya kimi mürəkkəb elmi sahələrin də “laboratoriya tərəfdaşı”na çevrilibmi?
– Bəli, artıq süni intellekt bu sahələrdə də mühüm rol oynayır. Xüsusilə hesablama biologiyası (Computational Biology) istiqamətində onun tətbiq imkanları genişdir. Dərman sənayesində və biotexnologiyada istifadə olunan bir sıra proqramlar süni intellekt texnologiyaları ilə inteqrasiya olunub.
Süni intellekt böyük həcmdə məlumatları qısa müddətdə emal edə bilir. Xüsusilə zülal strukturlarının öyrənilməsi, genetik məlumatların təhlili və yeni dərman molekullarının müəyyənləşdirilməsi sahəsində onun üstünlükləri olduqca nəzərəçarpandır. Əvvəllər aylarla davam edən bəzi modelləşdirmə və analiz prosesləri bu gün saatlar və ya günlər ərzində həyata keçirilə bilir.
Lakin əldə edilən nəticələrin etibarlılığı mütləq laboratoriya şəraitində yoxlanılmalıdır. Süni intellekt yalnız ehtimalları və perspektivli istiqamətləri müəyyən edir. Son qərar isə eksperimental tədqiqatların nəticələrinə əsaslanır.
– Bəs, süni intellekt əsaslı dərman dizaynı ənənəvi laboratoriya metodlarını nə dərəcədə əvəz edə bilər?
– Süni intellekt əsaslı dərman dizaynı farmakologiya və biokimya sahəsində əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi hesab olunur. Ənənəvi üsullarla yeni bir dərmanın hazırlanması uzun illər tələb edir və minlərlə molekulun sınaqdan keçirilməsini zəruri edir. Süni intellekt isə böyük məlumat bazalarını analiz edərək daha perspektivli molekulları qısa müddətdə müəyyənləşdirə bilir. Bu da həm vaxt, həm də maliyyə baxımından böyük üstünlük yaradır.
Məsələn, süni intellekt texnologiyaları zülal strukturlarını təhlil edərək müəyyən xəstəliklərə qarşı potensial təsir göstərə biləcək molekulları əvvəlcədən proqnozlaşdıra bilir. Bu xüsusilə xərçəng, Alzheimer xəstəliyi və müxtəlif genetik pozuntularla bağlı tədqiqatlarda mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bununla belə, hesab etmirəm ki, süni intellekt ənənəvi laboratoriya metodlarını tamamilə əvəz edəcək. Çünki nəzəri baxımdan effektiv görünən hər bir molekulun insan orqanizmində necə davranacağını yalnız laborator və klinik sınaqlar göstərə bilər. Süni intellekt daha çox istiqamətverici və sürətləndirici rol oynayır.
Gələcəyin modeli insan alimlərlə süni intellektin əməkdaşlığı olacaq. Süni intellekt məlumatları analiz edib ehtimalları təqdim edəcək, alimlər isə həmin nəticələri bioloji və klinik baxımdan yoxlayacaqlar. Bu əməkdaşlıq daha təhlükəsiz və daha effektiv dərmanların hazırlanmasına şərait yaradacaq.
– Gələcəkdə molekulyar biologiya və biokimya sahəsində hansı texnologiyaların dominant olacağını düşünürsünüz?
– Hesab edirəm ki, sürətlə inkişaf edən texnologiyalar biokimya və molekulyar biologiyanı tamamilə yeni mərhələyə daşıyacaq. İlk növbədə, süni intellekt əsaslı sistemlərin təsiri daha da artacaq. Laboratoriyalarda avtomatlaşdırılmış və robotlaşdırılmış sistemlərin geniş tətbiq olunacağını düşünürəm.
Bundan başqa, biosensor texnologiyalarının sürətli inkişafı gözlənilir. Gələcəkdə insanlar bir çox xəstəlikləri sadə və portativ cihazlar vasitəsilə, hətta ev şəraitində erkən mərhələdə müəyyən edə biləcəklər. Nanotexnologiyanın inkişafı isə dərmanların birbaşa xəstə hüceyrələrə çatdırılmasına imkan yaradacaq ki, bu da müalicənin effektivliyini artıracaq.
Kök hüceyrə texnologiyaları və toxuma mühəndisliyi də tibbin gələcəyində xüsusi yer tutacaq. Zədələnmiş toxuma və orqanların laboratoriya şəraitində yetişdirilməsi artıq fantastika deyil, elmi reallığa çevrilməkdədir. Bütün bunlar gələcəkdə səhiyyə sisteminin daha dəqiq, daha sürətli və daha fərdiləşdirilmiş olmasına imkan verəcək.
– Dəyərli fikirlərinizə görə təşəkkür edirik. Elmi və pedaqoji fəaliyyətinizdə yeni uğurlar arzulayırıq.
– Təşəkkür edirəm.
Səkinə Əhmədova
Jurnalistika ixtisası üzrə III kurs tələbəsi