Tarixi sənədin ƏHƏMİYYƏTİ
Mahir HÜSEYN
1920-ci ilin 10 aprel teleqramı: Naxçıvan və Ordubadda gərginliyin tarixi şahidi
Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və faciəli dövrlərindən biri olan XX əsrin əvvəlləri regionda baş verən hərbi-siyasi toqquşmalarla yadda qalıb. Xüsusilə 1918–1920-ci illər arasında Cənubi Qafqazda yaranmış geosiyasi vəziyyət, milli qarşıdurmalar və ərazi iddiaları Azərbaycan üçün ciddi təhlükələr formalaşdırmışdı. Bu dövrün ən mühüm sənədlərindən biri də 1920-ci il 10 aprel tarixində Azərbaycanın Tehrandakı səfiri Adil xan Ziyadxanov tərəfindən göndərilmiş teleqramdır.
Birinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra Cənubi Qafqaz regionunda siyasi boşluq yaranmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müstəqilliyini elan etsə də, daxili və xarici təhdidlər qarşısında olduqca həssas vəziyyətdə idi.
Bu dövrdə erməni silahlı dəstələri tərəfindən Azərbaycan torpaqlarına qarşı hücumlar geniş vüsət almışdı. Xüsusilə strateji əhəmiyyətə malik olan Naxçıvan və Ordubad bölgələri tez-tez hücumlara məruz qalırdı.
Teleqramın məzmunu: Diplomatik xəbərdarlıq
1920-ci ilin 10 aprelində Adil xan Ziyadxanov tərəfindən göndərilən teleqram həmin dövrdə baş verən hadisələrin canlı təsviri kimi çıxış edir. Sənəddə erməni silahlı qüvvələrinin Naxçıvan və Ordubad istiqamətində hücumları, yerli əhaliyə qarşı zorakılıqlar və bölgədə yaranmış kritik vəziyyət barədə ətraflı məlumat verilirdi.
Bu teleqram yalnız bir informasiya vasitəsi deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini regionda baş verənlərə yönəltmək məqsədi daşıyırdı. Diplomatik nümayəndə kimi Ziyadxanovun əsas vəzifələrindən biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə yönələn təhlükələri xarici dövlətlərə çatdırmaq idi.
Həmin dövrdə Naxçıvan bölgəsi həm coğrafi mövqeyinə, həm də siyasi əhəmiyyətinə görə ciddi mübarizə meydanına çevrilmişdi. Erməni silahlı dəstələrinin hücumları yalnız hərbi məqsədlər daşımır, eyni zamanda bölgədə demoqrafik vəziyyəti dəyişdirmək niyyəti güdürdü.
Ordubad kimi yaşayış məntəqələri də bu hücumlardan ciddi zərər görmüş, yerli əhali təhlükə ilə üz-üzə qalmışdı. Teleqramda qeyd olunan məlumatlar həmin hadisələrin miqyasını və insan faciəsini açıq şəkildə ortaya qoyur.
10 aprel 1920-ci il teleqramı bu gün tarixçilər üçün mühüm mənbələrdən biri hesab olunur. Bu sənəd, dövrün real siyasi və hərbi vəziyyətini əks etdirir, Azərbaycan diplomatiyasının fəallığını göstərir, regionda baş verən qarşıdurmaların beynəlxalq müstəviyə çıxarılması cəhdlərini sübut edir.
Eyni zamanda bu teleqram Azərbaycanın müstəqilliyinin son günlərində necə ağır təzyiqlərlə üzləşdiyini də nümayiş etdirir. Belə ki, həmin hadisələrdən cəmi bir neçə həftə sonra – 1920-ci ilin aprel ayının sonlarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradı.
1920-ci ilin 10 aprel tarixli bu teleqram Azərbaycan tarixində mühüm yer tutur. Adil xan Ziyadxanov tərəfindən göndərilən bu sənəd yalnız diplomatik yazışma deyil, həm də bir dövrün ağrılı reallıqlarını əks etdirən tarixi sübutdur.
Bu kimi sənədlərin araşdırılması və geniş ictimaiyyətə çatdırılması milli yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarix yalnız keçmiş deyil – o, həm də gələcək üçün dərsdir.