Tarixə yazılan vəhşət-AĞDABAN FACİƏSİ
Bilman İSAQ
1992-ci ilin 7-dən 8-nə keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri yazıldı. Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndində baş verən qətliam təkcə bir yaşayış məntəqəsinin məhv edilməsi deyil, həm də insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi yadda qaldı. Bu hadisə Birinci Qarabağ müharibəsinin ən qanlı və amansız epizodlarından biri hesab olunur.
Faciəyə aparan yol
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi getdikcə genişlənir, dinc əhali isə müharibənin əsas qurbanına çevrilirdi. Strateji mövqedə yerləşən Kəlbəcər rayonu və onun kəndləri tez-tez hücumlara məruz qalırdı. Ağdaban kəndi də bu təhlükənin mərkəzində idi.
Silahlı hücum üçün xüsusi plan hazırlanmış, kənd gecə vaxtı mühasirəyə alınmışdı. Müdafiəsiz, silahsız insanlar qəfil hücum qarşısında aciz qaldılar.
Qətliamın dəhşətli gecəsi
1992-ci ilin aprel ayının 7-dən 8-nə keçən gecə erməni silahlı dəstələri Ağdaban kəndinə hücum edərək evləri yandırdı, mülki əhalini amansızlıqla qətlə yetirdi. Kənd tamamilə dağıdıldı, onlarla insan həyatını itirdi, sağ qalanlar isə ağır travma ilə üz-üzə qaldı.
Faciənin ən ağrılı məqamlarından biri isə odur ki, qətlə yetirilənlər arasında yaşlılar, qadınlar və uşaqlar da var idi. İnsanların diri-diri yandırılması, xüsusi qəddarlıqla öldürülməsi bu hadisəni sıradan hərbi əməliyyatdan daha çox vəhşilik nümunəsinə çevirir.
Ağdaban yalnız yaşayış məntəqəsi deyildi – bu kənd Azərbaycan aşıq sənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Aşıq Qurbanın yurdu kimi tanınırdı. Hücum zamanı kəndin mədəni irsi, tarixi izləri, evlər və sənət ocaqları da məhv edildi.
Beləliklə, bu faciə təkcə insan itkisi ilə deyil, həm də milli-mədəni dəyərlərin məhv edilməsi ilə yadda qaldı.
Ağdaban qətliamı beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir. Mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş bu hücum, müharibə qanunlarına zidd olaraq həyata keçirilib və insanlıq əleyhinə cinayət xarakteri daşıyır.
Bu hadisə Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxıb və hər il anım tədbirləri ilə yad edilir.
Bu gün Ağdaban faciəsi yalnız keçmişin acı xatirəsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün bir dərsdir. Tarixi unutmaq yeni faciələrə zəmin yarada bilər. Buna görə də bu cür hadisələrin yadda saxlanılması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır.
Ağdaban şəhidlərinin xatirəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşayacaq. Onların acısı unudulmur, ədalət tələbi isə bu gün də aktuallığını qoruyur.
Ağdaban faciəsi XX əsrin sonlarında baş vermiş ən ağır humanitar cinayətlərdən biri kimi tarixdə qalır. Bu hadisə bir daha göstərir ki, müharibənin ən böyük zərbəsi həmişə günahsız insanlara dəyir. Tarixi yaddaşın qorunması və bu cür faciələrin unudulmaması isə hər bir cəmiyyətin borcudur.