Rəsmiyyə HEYBƏTAĞAQIZI

Çərşənbələr: Qədim türk inanclarından gələn Novruz ənənəsi

Azərbaycan xalqının ən qədim və ən zəngin bayramlarından biri olan Novruz Bayramı yalnız baharın gəlişini deyil, həm də təbiətin yenilənməsini, həyatın dirçəlişini simvolizə edir. Bu bayrama aparan ən mühüm mərhələlərdən biri isə xalq arasında “ilaxır çərşənbələr” adlanan dörd müqəddəs çərşənbədir. Tarixi kökləri minilliklərə gedib çıxan bu mərasimlər qədim türk inancları, təbiət kultu və zərdüştilik dövrünün təsiri ilə formalaşıb.

Azərbaycan xalq inanclarına görə, Novruza qədərki son dörd həftənin hər çərşənbə günü təbiətin əsas ünsürlərindən birinin oyanmasını simvolizə edir. Bu çərşənbələr Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri kimi tanınır.

Su çərşənbəsi – həyatın başlanğıcı

İlk çərşənbə Su çərşənbəsi adlanır. Su həyatın və təmizliyin rəmzi sayılır. Qədim inanclara görə, məhz bu gün sular oyanır, çaylar, bulaqlar və göllər dirçəlir.

Xalq arasında belə bir adət var idi ki, insanlar səhər tezdən bulaq başına gedər, su üzərindən atlanar və ya üzlərini su ilə yuyardılar. Bunun insanı xəstəlikdən və uğursuzluqdan qoruduğuna inanılırdı. Bu mərasim suyun müqəddəs sayıldığı qədim inancların davamı hesab olunur.

Od çərşənbəsi – işıq və istilik

İkinci çərşənbə Od çərşənbəsi kimi qeyd olunur. Bu çərşənbə qədim dövrlərdə oda olan müqəddəs münasibətlə bağlıdır. Tarixçilərin fikrincə, bu ənənənin kökləri qədim Zərdüştilik dövrünə qədər uzanır.

Od çərşənbəsində həyətlərdə tonqal qalamaq əsas adətlərdən biridir. İnsanlar tonqalın üzərindən atlanaraq belə deyirlər:
“Ağırlığım-uğurluğum odda qalsın”.

Bu inanca görə, od insanı pislikdən, xəstəlikdən və mənfi enerjidən təmizləyir.

Yel çərşənbəsi – təbiətin nəfəsi

Üçüncü çərşənbə Yel çərşənbəsi adlanır. Xalq inanclarında bu gün küləyin oyanması ilə əlaqələndirilir. Qədim insanlar hesab edirdilər ki, külək torpağı oyadır, ağacların tumurcuqlamasına kömək edir və baharın gəlişini sürətləndirir.

Folklorda yel bəzən mistik varlıq kimi təsvir olunur. İnanca görə, külək təbiəti hərəkətə gətirən və həyat verən qüvvədir.

Torpaq çərşənbəsi – dirçəliş və bolluq

Sonuncu və ən mühüm çərşənbə Torpaq çərşənbəsi və ya “İlaxır çərşənbə” adlanır. Bu gün torpağın oyanmasını simvolizə edir. Qədim inanca görə, artıq təbiət tam dirilir və yeni həyat başlayır.

Bu çərşənbədə evlərdə xüsusi hazırlıqlar görülür, süfrələr açılır, səməni qoyulur, qapı pusma və qulaq falı kimi qədim adətlər icra olunur. İnsanlar bir-birinə qonaq gedir, küsülülər barışır və bayram əhval-ruhiyyəsi bütün ölkəni bürüyür.

Çərşənbələrin mədəni və tarixi əhəmiyyəti

Çərşənbələr Azərbaycan xalqının min illər boyu formalaşmış dünyagörüşünün və təbiətə münasibətinin parlaq nümunəsidir. Bu mərasimlər insanla təbiət arasındakı əlaqəni göstərir və həyatın yenilənməsi ideyasını təbliğ edir.

Bu gün də çərşənbə ənənələri Azərbaycanda geniş şəkildə qeyd olunur. Xüsusilə kənd yerlərində qədim adətlərin bir çoxu qorunub saxlanılır və nəsildən-nəslə ötürülür.

Çərşənbələr təkcə Novruza hazırlıq mərasimləri deyil, həm də Azərbaycan xalqının qədim tarixini, inanc sistemini və mədəni dəyərlərini əks etdirən mühüm ənənədir. Su, od, yel və torpaq kimi təbiət ünsürlərinə verilən bu simvolik məna xalqın təbiətlə harmoniyada yaşamaq fəlsəfəsini göstərir.

Bu səbəbdən çərşənbələr Novruz Bayramı ənənələrinin ayrılmaz hissəsi kimi bu gün də Azərbaycan mədəniyyətinin canlı və dəyərli mirası olaraq yaşamaqda davam edir.