05 mart- Günün XRONİKASI
05 Mart – Tarixdə Bu Gün: Dünyanı dəyişən qərarlar və yadda qalan hadisələr
Tarix təqvimində 05 mart müxtəlif dövrlərdə siyasi dönüşlər, elmi nailiyyətlər və ictimai hadisələrlə yadda qalıb. Bu tarix həm dünya miqyasında, həm də regional kontekstdə əhəmiyyətli hadisələrlə zəngindir.
Azərbaycanda 05 Martda baş verən hadisələr
Dövlət və ictimai həyat
05 mart müxtəlif illərdə Azərbaycanda dövlət quruculuğu və ictimai-siyasi proseslərlə bağlı qərarların qəbul edildiyi tarixlərdən biri olub. Bu tarixdə ayrı-ayrı illərdə dövlət proqramları təsdiqlənmiş, mədəniyyət və elm sahəsində tədbirlər keçirilmişdir.
Elm və mədəniyyət sahəsində hadisələr
Mart ayının ilk günləri Azərbaycanda mədəni tədbirlərin aktivləşdiyi dövr hesab olunur. 05 mart müxtəlif illərdə elm xadimlərinin, yazıçı və sənətkarların doğum və anım günləri ilə yadda qalıb. Bu cür tarixlər milli-mədəni yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dünyada 05 Martda baş verən mühüm hadisələr
1824 – Birinci İngilis–Birma müharibəsinin başlanğıcı
1824-cü ilin 5 martında Böyük Britaniya ilə Birma krallığı arasında müharibə başladı. Bu qarşıdurma Cənub-Şərqi Asiyada müstəmləkəçilik siyasətinin genişlənməsinə səbəb oldu və regionun siyasi xəritəsini dəyişdirdi.
1953 – İosif Stalinin vəfatı
1953-cü ilin 5 martında İosif Stalin vəfat etdi. Onun ölümü SSRİ tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Stalinin ölümündən sonra ölkədə “ərimə dövrü” adlandırılan siyasi yumşalma prosesi başlandı və hakimiyyət uğrunda mübarizə gücləndi. Bu hadisə təkcə sovet məkanında deyil, bütün dünyada geosiyasi balanslara təsir göstərdi.
1946 – Çörçillin “Dəmir pərdə” çıxışı
1946-cı ilin 5 martında Böyük Britaniyanın keçmiş baş naziri Uinston Çörçill ABŞ-ın Westminster College kollecində məşhur “Dəmir pərdə” çıxışını etdi. Bu çıxışda o, Avropanın Şərq və Qərb bloklarına bölündüyünü bəyan etdi. Tarixçilər bu nitqi “Soyuq müharibə”nin başlanğıc anlarından biri hesab edirlər.
1960 – İranın ilk qadın parlament üzvləri
1960-cı illərin əvvəllərində İranda qadınların siyasi hüquqları genişləndirildi və ilk qadın deputatlar parlamentə seçildi. Bu hadisə regionda qadınların ictimai-siyasi fəallığının artmasında mühüm rol oynadı.
2013 – Uqo Çavesin vəfatı
2013-cü ilin 5 martında Uqo Çaves vəfat etdi. Onun ölümü Venesuelada siyasi qeyri-müəyyənlik yaratdı və ölkədə yeni hakimiyyət mərhələsinin başlanmasına səbəb oldu.
05 Martda doğulan tanınmış şəxslər
1871 – Rosa Luxemburg – Alman inqilabçısı və marksist nəzəriyyəçi.
1922 – Pier Paolo Pasolini (Qeyd: Pasolini 5 mart 1922-ci ildə doğulub) – İtalyan rejissor və yazıçı.
1974 – Eva Mendes – Hollivud aktrisası.
05 Martda vəfat edənlər
1953 – İosif Stalin
2013 – Uqo Çaves
05 mart tarixi həm siyasi liderlərin taleyində dönüş nöqtəsi, həm də beynəlxalq münasibətlərdə yeni mərhələlərin başlanğıcı ilə yadda qalıb. Çörçillin “Dəmir pərdə” çıxışı, Stalinin ölümü və Çavesin vəfatı kimi hadisələr müxtəlif dövrlərdə dünya siyasətinin istiqamətini dəyişib.
Tarixi hadisələri xatırlamaq təkcə keçmişi anmaq deyil, həm də bu gün baş verən prosesləri daha dərindən anlamaq üçün vacibdir.
Gülnarə SAF