Sosial şəbəkələrdə DAVRANIŞ ANLAYIŞI
Bilman İSAQ
Müasir informasiya cəmiyyətində sosial şəbəkələr geniş kommunikasiya və informasiya mübadiləsi imkanı yaradır. Facebook, Instagram, TikTok və X kimi platformalar milyonlarla istifadəçini bir araya gətirir. Lakin rəqəmsal mühitdə etik davranış qaydalarının pozulması hüquqi məsuliyyətə səbəb ola bilər.
Bu yazımda sosial şəbəkələrdə qeyri-etik davranış anlayışı, onun hüquqi əsasları və tətbiq olunan cəza tədbirlərindən söhbət açacam.
Qeyri-etik davranış dedikdə, cəmiyyətin qəbul etdiyi mənəvi və hüquqi normalara zidd hərəkətlər nəzərdə tutulur. Sosial mediada bu davranışlara bunlar daxildir:
1. Təhqir və böhtan
Şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaldan ifadələrin işlədilməsi və ya həqiqətə uyğun olmayan məlumatların yayılması.
2. Kiberzorakılıq
Davamlı təzyiq, təhdid və psixoloji zorakılıq halları. Bu xüsusilə azyaşlılar və yeniyetmələr arasında ciddi sosial problemə çevrilmişdir.
3. Şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması
Şəxsi yazışmaların, foto və videoların icazəsiz paylaşılması qanunla qadağandır.
4. Nifrət nitqi və ayrı-seçkilik
Milli, irqi, dini və ya digər sosial mənsubiyyətə görə təhqir və ya zorakılığa çağırış.
5. Yalan məlumatların yayılması
Cəmiyyətdə çaşqınlıq və ictimai təhlükə yarada biləcək saxta xəbərlərin paylaşılması.
Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən sosial şəbəkələrdə edilən hüquqazidd hərəkətlər müxtəlif məsuliyyət növlərinə səbəb ola bilər:
İnzibati xəta törədildikdə cərimə tətbiq oluna bilər. Bu, əsasən təhqir və ictimai qaydanın pozulması hallarında nəzərdə tutulur.
Aşağıdakı hallarda cinayət məsuliyyəti yarana bilər:
-Şantaj və hədə-qorxu
-Şəxsi həyatın toxunulmazlığının kobud şəkildə pozulması
-Nifrət zəminində çağırışlar
-Kütləvi informasiya vasitələri və ya informasiya-telekommunikasiya şəbəkələri vasitəsilə ağır nəticələrə səbəb olan hərəkətlər
Bu hallarda cərimə, ictimai işlər, islah işləri və ya azadlıqdan məhrumetmə cəzası tətbiq edilə bilər.
Zərərçəkmiş şəxs məhkəməyə müraciət edərək mənəvi və maddi ziyanın ödənilməsini tələb edə bilər.
Beynəlxalq sosial media platformaları istifadəçilər üçün xüsusi davranış qaydaları müəyyən edir. Qaydaların pozulması aşağıdakı nəticələrə səbəb ola bilər:
-Paylaşımın silinməsi
-Müvəqqəti məhdudiyyət
-Hesabın bloklanması
-Hesabın daimi silinməsi
Bu qaydalar xüsusilə nifrət nitqi, zorakılıq, saxta məlumat və kiberzorakılıq hallarına qarşı sərt tətbiq olunur.
Sosial mediada hüquqi risklərin qarşısını almaq üçün aşağıdakı qaydalara əməl etmək tövsiyə olunur:
-Paylaşmadan əvvəl məlumatın doğruluğunu yoxlayın.
-Başqalarının şəxsi məlumatlarını icazəsiz paylaşmayın.
-Emosional vəziyyətdə təhqiredici və ya aqressiv məzmun paylaşmayın.
-Hüquqi məsuliyyət yarada biləcək davranışlardan çəkinin.
Sosial şəbəkələrdə davranış azadlığı qanunla qorunsa da, bu azadlıq mütləq xarakter daşımır. Qeyri-etik və hüquqazidd hərəkətlər inzibati, mülki və ya cinayət məsuliyyəti ilə nəticələnə bilər. Rəqəmsal mühitdə etik davranışın qorunması həm fərdi təhlükəsizlik, həm də cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün vacibdir.