Əsgəran faciəsi göstərdi ki...
Mahir HÜSEYN
Əsgəran hadisələri (1988): Qarabağ münaqişəsinin başlanğıc mərhələsində dönüş nöqtəsi.
1988-ci il fevralın 22-də Dağlıq Qarabağ bölgəsində baş verən və tarixə “Əsgəran hadisələri” kimi düşən qətl faktı sonrakı illərdə genişmiqyaslı münaqişəyə çevriləcək proseslərin ilkin və simvolik mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Hadisə SSRİ-nin dağılma ərəfəsində milli münasibətlərin kəskinləşdiyi bir dövrdə baş vermiş və regionda qarşıdurma dinamikasını sürətləndirmişdir.
1980-ci illərin sonlarında SSRİ-də “perestroyka” və “qlasnost” siyasəti çərçivəsində ictimai-siyasi fəallıq artmış, milli məsələlər açıq şəkildə müzakirə olunmağa başlamışdı. 1988-ci ilin fevralında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində Ermənistan SSR-ə birləşmə tələbi ilə mitinqlər keçirilirdi.
Bu fon şəraitində 22 fevral 1988-ci ildə Ağdamdan bir qrup azərbaycanlı Əsgəran istiqamətində hərəkət etmiş, qarşı tərəfin nümayəndələri ilə toqquşma baş vermişdir. Nəticədə iki azərbaycanlı – Əli Hacıyev və Bəxtiyar Quliyev – həyatını itirmişdir. Bu fakt Azərbaycan ictimai rəyində Qarabağ münaqişəsinin ilk qanlı səhifələrindən biri kimi qəbul edilir.
Hadisənin mahiyyəti və müxtəlif versiyalar, hadisə ilə bağlı müxtəlif mövqelər mövcuddur.
Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, dinc azərbaycanlılara qarşı silahlı hücum həyata keçirilmişdir.
Ermənistan mənbələrində isə qarşıdurmanın kütləvi toqquşma nəticəsində baş verdiyi bildirilir.
Sovet hüquq-mühafizə orqanlarının ilkin məlumatlarında atəşin yerli erməni milis əməkdaşı tərəfindən açıldığı qeyd olunmuşdu.
Bu ziddiyyətli izahlar göstərir ki, hadisə yalnız lokal insident deyil, artıq formalaşmaqda olan geniş etnik-siyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsi idi.
Əsgəran hadisəsi Azərbaycan cəmiyyətində böyük rezonans doğurdu. Bu fakt bir neçə mühüm nəticəyə səbəb oldu.
Qarabağ məsələsi ümumxalq gündəliyinə çevrildi, kütləvi mitinqlərin miqyası artdı, qarşılıqlı etimadsızlıq və qorxu mühiti dərinləşdi.
Analitiklər qeyd edirlər ki, bu hadisə artıq siyasi mübahisənin emosional və təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərirdi. Fevral ayının sonlarında baş verən Sumqayıt hadisələri isə vəziyyəti daha da gərginləşdirdi və münaqişə sürətlə beynəlxalq diqqət mərkəzinə çıxdı.
Sovet rəhbərliyi hadisələrə operativ və effektiv reaksiya verməkdə çətinlik çəkirdi. Mərkəzi hakimiyyətin qeyri-müəyyən mövqeyi regionda güc boşluğu təəssüratı yaratdı. Bu isə Milli hərəkatların güclənməsinə, yerli idarəetmə strukturlarının zəifləməsinə, ictimai asayişin pozulmasına səbəb oldu.
Əsgəran hadisələri SSRİ-nin milli siyasətində sistemli problemlərin açıq şəkildə üzə çıxmasının göstəricilərindən biri kimi də qiymətləndirilə bilər.
Tarixi baxımdan Əsgəran hadisəsi üç aspektdə dönüş nöqtəsi sayılır, simvolik başlanğıc
Azərbaycan cəmiyyətində Qarabağ münaqişəsinin ilk qurbanları kimi yadda qaldı, qarşılıqlı radikallaşma, hər iki tərəfdə ictimai ritorika sərtləşdi və kompromis imkanları azaldı, uzunmüddətli münaqişəyə keçid
1988–1994-cü illər müharibəsinə aparan proseslərin sürətlənməsində psixoloji katalizator rolunu oynadı.
Əsgəran hadisələri ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə ayrıca hüquqi qərar qəbul edilməmişdir. Lakin bu fakt Qarabağ münaqişəsinin başlanğıc mərhələsinin mühüm elementi kimi müxtəlif elmi araşdırmalarda və siyasi analizlərdə qeyd olunur.
Müasir kontekstdə hadisənin təhlili əsasən bu istiqamətlərdə aparılır, etnik münaqişələrin erkən mərhələdə qarşısının alınması, idarəetmə boşluğunun təhlükəli nəticələri, informasiya və təbliğat faktorunun rolu.
Əsgəran hadisələri 1988-ci ildə Qarabağ münaqişəsinin açıq qarşıdurma mərhələsinə keçidinin ilk siqnallarından biri oldu. Bu hadisə yalnız iki nəfərin ölümü ilə məhdudlaşmırdı – o, bütöv bir regionun taleyini dəyişəcək proseslərin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Tarixi baxımdan Əsgəran faciəsi göstərdi ki, etnik-siyasi gərginliklər vaxtında və ədalətli şəkildə tənzimlənmədikdə, lokal insidentlər genişmiqyaslı münaqişəyə çevrilə bilər.