Azərbaycanda qazdan zəhərlənmələr: Problem nə qədər ciddidir?
Bilman İSAQ
Azərbaycanda qazdan zəhərlənmələr: Səssiz təhlükə, cavabdehlik və mübahisəli iddialar
Problem nə qədər ciddidir?
Azərbaycanda xüsusilə qış aylarında qazdan zəhərlənmə halları mütəmadi olaraq qeydə alınır. Media məlumatlarında tez-tez eyni ssenari təkrarlanır: ailə üzvləri hamam otağında və ya qapalı məkanda qaz cihazından istifadə etdikdən sonra zəhərlənir, bəzi hallarda ölüm hadisəsi baş verir.
İctimaiyyətdə isə sual yaranır:
Bu hadisələrin əsas səbəbi nədir? Qazın tərkibi ilə bağlı deyilənlər doğrudurmu? Rəsmi qurumlar niyə daha geniş açıqlama vermir?
Zəhərlənmə hansı qazdan baş verir?
Əksər hallarda söhbət birbaşa təbii qazdan deyil, onun natamam yanması nəticəsində yaranan karbon monoksid (CO) — yəni dəm qazından gedir.
Karbon monoksid:
-Rəngsizdir
-Qoxusuzdur
-Dadı yoxdur
-Qapalı məkanda sürətlə toplanır
-Qana keçərək oksigeni sıxışdırır
Bu səbəbdən dəm qazı “səssiz qatil” adlandırılır. İnsan ilk mərhələdə halsızlıq, baş ağrısı, ürəkbulanma hiss edir, lakin zamanında müdaxilə olunmazsa, ölüm baş verə bilər.
“Qaza qatqı əlavə olunur” iddiası nə dərəcədə doğrudur?
Sosial şəbəkələrdə və ictimai müzakirələrdə tez-tez belə bir fikir səslənir ki, guya qazın tərkibinə əlavə olunan qatqılar zəhərlənməyə səbəb olur.
Mütəxəssislərin izahına görə:
-Təbii qazın özündə ölümcül toksiklik yoxdur.
-Qaza xüsusi kəskin qoxu verən maddə — odorant (adətən merkaptan tərkibli maddə) əlavə edilir ki, sızma zamanı insanlar qazı hiss edə bilsin.
-Bu qatqı təhlükəli konsentrasiyada deyil və zəhərlənməyə səbəb olmur.
Əsas təhlükə qazın düzgün yanmaması nəticəsində karbon monoksidin yaranmasıdır. Bu isə adətən:
-Bacalı-Ventilyasiyanın olmaması
-Qaz cihazlarının nasazlığı-Qanunsuz və ya qeyri-peşəkar quraşdırma
ilə bağlı olur.
Rəsmi qurumlar nə deyir?
“Azəriqaz”ın tərkibində fəaliyyət göstərdiyi SOCAR da enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı rəsmi mövqe bildirərək qazın standartlara uyğun olduğunu bəyan edir.
Rəsmi açıqlamalarda əsas vurğulanan məqamlar bunlardır:
-Qazın tərkibi normativlərə uyğundur
-Zəhərlənmələr əsasən istifadəçi səhlənkarlığı və texniki qayda pozuntusu ilə bağlıdır
-Qaz avadanlıqlarına mütəmadi texniki baxış vacibdir
Bununla belə, ictimai narahatlıq ondan ibarətdir ki:
-Hadisələr baş verdikdən sonra geniş ictimai hesabatlar açıqlanmır
-Ümumi illik statistika mütəmadi və detallı formada paylaşılmır
-Maarifləndirmə kampaniyaları kifayət qədər geniş auditoriyanı əhatə etmir
Problemin kökündə nə dayanır?
Araşdırmalar göstərir ki, qazdan zəhərlənmələrin əsas səbəbləri bunlardır:
1. Ventilyasiyanın olmaması
Hamam otaqları və dar məkanlar qaz cihazı üçün ən riskli yerlərdir.
2. Köhnə və standartlara uyğun olmayan avadanlıq
Ucuz və sertifikatsız su qızdırıcıları risk yaradır.
3. Bacaların təmizlənməməsi
Tüstü yollarının tutulması karbon monoksidin geri qayıtmasına səbəb olur.
4. Qanunsuz müdaxilə
Bəzi hallarda vətəndaşlar qaz xətlərində özbaşına dəyişiklik edir.
Beynəlxalq təcrübə nə göstərir?
Bir çox ölkələrdə karbon monoksid detektorları məcburidir. Yeni tikililərdə:
-CO detektorlarının quraşdırılması
-İllik texniki baxış
-Sığorta mexanizmləri
qanunla tənzimlənir.
Azərbaycanda isə bu mexanizmlər tam şəkildə məcburi deyil və əsasən tövsiyə xarakteri daşıyır.
Çıxış yolu nədir?
Mütəxəssislər aşağıdakı tədbirləri vacib sayır:
-Karbon monoksid detektorlarının məcburi tətbiqi
-Qaz cihazlarının illik sertifikatlaşdırılmış texniki yoxlanışı
-Bacaların icbari təmizlənməsi mexanizmi
-Rəsmi statistik hesabatların açıq paylaşılması
-Kütləvi maarifləndirmə kampaniyalarının gücləndirilməsi
Azərbaycanda qazdan zəhərlənmələr əsasən qazın tərkibi ilə deyil, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması və texniki nasazlıqlarla bağlıdır. “Qaza zəhərli qatqı vurulur” iddiası elmi əsaslarla təsdiqlənmir.
Lakin fakt budur ki, hər il bu səbəbdən insan tələfatı baş verir. Bu isə həm vətəndaş məsuliyyəti, həm də institusional nəzarət və maarifləndirmə mexanizmlərinin gücləndirilməsini zəruri edir.
Qaz təhlükəsi səssizdir — amma qarşısı alına biləndir.