Sonun BAŞLANĞICI
Qlobal iqlim sistemi ilk “geriyədönməz” dönüş nöqtəsinə çatdı, alqaplanalar yoxa çıxır”
Bugün dünya ictimaiyyəti üçün ən ciddi xəbər budur: ətraf-mühit sahəsində elm adamlarının verdiyi xəbərdarlıq — University of Exeter, 160-dan çox alimlə birlikdə hazırlanan hesabatda belə deyilir ki, planet artıq ilk geri dönməz iqlim dönüş nöqtəsini keçib. Bu dönüş nöqtəsi konkret olaraq — isti su kanyonlarında yaşayan, dənizdə ekosistemlərin əsas sütunlarından olan rəngli mərcan resiflərinin çoxsaylı tələf olması və bu prosesin çox geniş miqyas almasıdır.
Dünya okeanlarının istiliyi, asidləşməsi, sənaye tullantıları və digər faktorlar nəticəsində həmin ekosistem artıq “qəbul edilmiş norma” çərçivəsindən çıxaraq — “geri dönməz prosesə” daxil olub. Hesabatda qeyd edilir ki, bu nöqtədən sonra müəyyən miqyasda geriyə dönüş mümkün deyil və çarpıcı nəticələr çıxacaq.
Bu hadisənin Azərbaycan ictimaiyyəti üçün də önəmi böyükdür:
Bizim kimi dənizlə və balıqçılıqla bağlı olan ölkələr üçün – mərcan resiflərinin məhv olması daha geniş zəncirvari ekoloji təsirlərə səbəb ola bilər (balıqçılıq, turizm, bioçeşidlilik).
Qlobal iqlim sistemi pozulduqda nəticələr regionlara da tez çata bilər — dəniz səviyyəsinin qalxması, meteoroloji ekstremalların artması və s.
İnsani məsuliyyət prizmasından – biz yalnız “uzak ölkələrdə baş verən” bir hadisə kimi baxmamalıyıq, bu qaçılmaz prosesdə özümüzü hazırlamalıyıq.
Nə baş verir və bu nəyə işarədir?
Hesabatda vurğulanır ki, mərcan resifləri artıq “elmi dönüş nöqtəsinə” çatıb — sadəcə resiflərin azalması deyil, onların çox qismində “ölüm” mərhələsi başlayıb.
Bu, o deməkdir ki, iqlim sistemində sadəcə temperaturun artması problemi deyil — “rəqəmsal” strukturlar (yəni ekosistemlər) artıq dayanıqlığını itirir.
Alimlər qeyd edir ki, növbəti hədəf (məsələn, Amazon Rainforest, okean dövrüləri və ya buzaqların əriməsi) belə dönüş nöqtəsinə gələ bilər — bu isə nəticələri daha dramatik edəcək.
Azərbaycanda nə üçün vacibdir?
Azərbaycanın paytaxtı və ətraf bölgələri üçün ekologiya və su ehtiyatları baxımından xəbərdarlıqdandır. Beynəlxalq ekosistemlər pozulduqca bu, iqlimə bağlı riskləri artırır — məsələn, su çatışmazlığı, aqrar sektorun təsiri, daşqın və isti hava dalğaları.
İnsanların gündəlik həyatı və siyasətə, iqtisadiyyata təsiri ola bilər — “davamlılıq”, “yaşıl iqtisadiyyat”, “risklərin azaldılması” anlayışları ön plana çıxır.
Azərbaycan cəmiyyətində — xüsusilə media və təhsil sahəsində — bu məsələni geniş müzakirəyə çıxarmaq vaxtıdır: yalnız “böyük olduqca uzaqda” baş verən hadisə kimi yox, “hamımızı maraqlandıran” proses kimi görmək.
Növbəti nə ola bilər və nə etməliyik?
Dövlət və qeyri-hökumət səviyyəsində ekoloji proqramların gücləndirilməsi—iqlim adaptasiyası, bioçeşidlilik qorunması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması.
İctimaiyyətin məlumatlandırılması—məktəblərdə, universitetlərdə, mediada bu dönüş nöqtəsinin nə demək olduğunu izah etmək.
Bizim səviyyədən başlayaraq – “yaşıl” məhsulların seçimi, tullantıların azaldılması, təbiətə hörmətli davranışlar.
Beynəlxalq əməkdaşlıq – belə qlobal dönüş nöqtələrinin təsiri milli sərhədlərlə məhdudlaşmır; regional və qlobal səviyyədə tədbirlər vacibdir.
Bu xəbər təkcə ekoloji sahədə deyil, həm də sosial, iqtisadi və mədəni baxımdan dərin əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan cəmiyyəti üçün “hazırlıq”, “məlumat”, “hərəkətə keçmək” çağırışıdır.
Bugün dünya ictimaiyyəti üçün ən ciddi xəbər budur: ətraf-mühit sahəsində elm adamlarının verdiyi xəbərdarlıq — University of Exeter, 160-dan çox alimlə birlikdə hazırlanan hesabatda belə deyilir ki, planet artıq ilk geri dönməz iqlim dönüş nöqtəsini keçib. Bu dönüş nöqtəsi konkret olaraq — isti su kanyonlarında yaşayan, dənizdə ekosistemlərin əsas sütunlarından olan rəngli mərcan resiflərinin çoxsaylı tələf olması və bu prosesin çox geniş miqyas almasıdır.
Dünya okeanlarının istiliyi, asidləşməsi, sənaye tullantıları və digər faktorlar nəticəsində həmin ekosistem artıq “qəbul edilmiş norma” çərçivəsindən çıxaraq — “geri dönməz prosesə” daxil olub. Hesabatda qeyd edilir ki, bu nöqtədən sonra müəyyən miqyasda geriyə dönüş mümkün deyil və çarpıcı nəticələr çıxacaq.
Bu hadisənin Azərbaycan ictimaiyyəti üçün də önəmi böyükdür:
Bizim kimi dənizlə və balıqçılıqla bağlı olan ölkələr üçün – mərcan resiflərinin məhv olması daha geniş zəncirvari ekoloji təsirlərə səbəb ola bilər (balıqçılıq, turizm, bioçeşidlilik).
Qlobal iqlim sistemi pozulduqda nəticələr regionlara da tez çata bilər — dəniz səviyyəsinin qalxması, meteoroloji ekstremalların artması və s.
İnsani məsuliyyət prizmasından – biz yalnız “uzak ölkələrdə baş verən” bir hadisə kimi baxmamalıyıq, bu qaçılmaz prosesdə özümüzü hazırlamalıyıq.
Nə baş verir və bu nəyə işarədir?
Hesabatda vurğulanır ki, mərcan resifləri artıq “elmi dönüş nöqtəsinə” çatıb — sadəcə resiflərin azalması deyil, onların çox qismində “ölüm” mərhələsi başlayıb.
Bu, o deməkdir ki, iqlim sistemində sadəcə temperaturun artması problemi deyil — “rəqəmsal” strukturlar (yəni ekosistemlər) artıq dayanıqlığını itirir.
Alimlər qeyd edir ki, növbəti hədəf (məsələn, Amazon Rainforest, okean dövrüləri və ya buzaqların əriməsi) belə dönüş nöqtəsinə gələ bilər — bu isə nəticələri daha dramatik edəcək.
Azərbaycanda nə üçün vacibdir?
Azərbaycanın paytaxtı və ətraf bölgələri üçün ekologiya və su ehtiyatları baxımından xəbərdarlıqdandır. Beynəlxalq ekosistemlər pozulduqca bu, iqlimə bağlı riskləri artırır — məsələn, su çatışmazlığı, aqrar sektorun təsiri, daşqın və isti hava dalğaları.
İnsanların gündəlik həyatı və siyasətə, iqtisadiyyata təsiri ola bilər — “davamlılıq”, “yaşıl iqtisadiyyat”, “risklərin azaldılması” anlayışları ön plana çıxır.
Azərbaycan cəmiyyətində — xüsusilə media və təhsil sahəsində — bu məsələni geniş müzakirəyə çıxarmaq vaxtıdır: yalnız “böyük olduqca uzaqda” baş verən hadisə kimi yox, “hamımızı maraqlandıran” proses kimi görmək.
Növbəti nə ola bilər və nə etməliyik?
Dövlət və qeyri-hökumət səviyyəsində ekoloji proqramların gücləndirilməsi—iqlim adaptasiyası, bioçeşidlilik qorunması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması.
İctimaiyyətin məlumatlandırılması—məktəblərdə, universitetlərdə, mediada bu dönüş nöqtəsinin nə demək olduğunu izah etmək.
Bizim səviyyədən başlayaraq – “yaşıl” məhsulların seçimi, tullantıların azaldılması, təbiətə hörmətli davranışlar.
Beynəlxalq əməkdaşlıq – belə qlobal dönüş nöqtələrinin təsiri milli sərhədlərlə məhdudlaşmır; regional və qlobal səviyyədə tədbirlər vacibdir.
Bu xəbər təkcə ekoloji sahədə deyil, həm də sosial, iqtisadi və mədəni baxımdan dərin əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan cəmiyyəti üçün “hazırlıq”, “məlumat”, “hərəkətə keçmək” çağırışıdır.
Amin ŞAMİLZADƏ