Virtual qələbələr, real məğlubiyyətlər
Bu gün bir çox evdə eyni mənzərə ilə rastlaşmaq mümkündür: otağın bir küncündə saatlarla telefon və ya kompüter ekranına baxan yeniyetmə, onu dəfələrlə səsləyən valideyn və cavabsız qalan çağırışlar... Bir zamanlar sadəcə əyləncə vasitəsi hesab olunan virtual oyunlar artıq bəzi gənclərin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Ən təhlükəlisi isə odur ki, bu dəyişiklik çox vaxt hiss olunmadan baş verir. İnsan virtual aləmdə qələbələr qazandığını düşünərkən, əslində real həyatda mühüm dəyərlərini itirməyə başlayır.
İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı bəşəriyyətə yeni imkanlar açıb. İnternet, kompüter və smartfonlar təhsil, ünsiyyət və informasiya əldə etmək baxımından həyatımızı xeyli asanlaşdırıb. Lakin texnologiyanın verdiyi üstünlüklərlə yanaşı, onun yaratdığı risklər də artmaqdadır. Bu risklər arasında virtual oyun asılılığı xüsusilə gənclərin gələcəyini təhdid edən mühüm sosial və psixoloji problemlərdən biri kimi diqqət çəkir.
Müasir kompüter oyunları istifadəçiləri cəlb etmək üçün ən son texnologiyalardan istifadə olunaraq hazırlanır. Real həyatı xatırladan qrafika, maraqlı süjet xətti, müxtəlif mükafat sistemləri və dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan oyunçularla birgə oynamaq imkanı insanı saatlarla ekran qarşısında saxlaya bilir. Hər qazanılan mərhələ, hər yeni nailiyyət beyində məmnunluq hissi yaradır və bu hissi yenidən yaşamaq arzusu oyuna sərf olunan vaxtı artırır. Beləliklə, əyləncə kimi başlayan proses tədricən asılılığa çevrilir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu asılılığın yaranmasına təkcə oyunların cəlbediciliyi deyil, həm də sosial və psixoloji amillər təsir göstərir. Ailə daxilində ünsiyyətin zəifləməsi, valideyn nəzarətinin kifayət etməməsi, dost çevrəsinin məhdudluğu, sosial təcrid, stress və emosional gərginlik gəncləri virtual aləmə istiqamətləndirən əsas səbəblərdəndir. Bəzən real həyatda özünü uğursuz hiss edən yeniyetmə oyunlarda qazandığı uğurlarla özünəinamını bərpa etməyə çalışır. Lakin bu uğurlar yalnız virtual mühitdə qalır.
COVID-19 pandemiyası dövrü də bu problemin daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. Uzun müddət evdə qalmaq, onlayn təhsil və sosial təcrid nəticəsində minlərlə yeniyetmə boş vaxtını kompüter oyunları ilə keçirməyə başladı. Pandemiya bitsə də, həmin dövrdə formalaşan vərdişlərin əhəmiyyətli hissəsi bu gün də davam edir.
Virtual oyun asılılığının ilk və ən ciddi təsirlərindən biri təhsil sahəsində özünü göstərir. Saatlarla oyun oynayan şagird və tələbələrin diqqəti dağılır, dərsə marağı azalır, yaddaş və qavrama zəifləyir. Gecə saatlarınadək oyun oynamaq yuxu rejimini pozur, səhərlər yorğunluq və halsızlıq yaradır. Bu isə həm təhsil nəticələrinə, həm də gündəlik fəaliyyətə mənfi təsir göstərir.
Problem təkcə təhsillə məhdudlaşmır. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq onurğa və boyun ağrılarına, görmə qabiliyyətinin zəifləməsinə, artıq çəkiyə və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Psixoloji baxımdan isə əsəbilik, aqressiya, narahatlıq, depressiya və emosional gərginlik müşahidə edilir. Oyun oynamaq imkanı məhdudlaşdıqda yaranan əsəbilik artıq asılılığın əsas əlamətlərindən biri hesab olunur.
Virtual dünya insanı real münasibətlərdən də uzaqlaşdırır. Ailə üzvləri ilə ünsiyyət azalır, dostluq münasibətləri zəifləyir, insan tədricən cəmiyyətdən təcrid olunur. Virtual dostluqlar isə heç vaxt real həyatda qurulan səmimi münasibətləri tam əvəz edə bilmir.
Bu gün virtual oyun asılılığı artıq yalnız ayrı-ayrı ailələrin problemi deyil. Bu, cəmiyyətin gələcəyinə təsir göstərən mühüm sosial məsələdir. Gənclər ölkənin ən böyük sərvətidir. Onların vaxtının, enerjisinin və potensialının virtual aləmdə itirilməsi gələcək inkişaf üçün ciddi təhlükə yaradır. Buna görə də ailələr, məktəblər, universitetlər, media və aidiyyəti dövlət qurumları birgə fəaliyyət göstərməli, maarifləndirmə işlərini gücləndirməli, psixoloji dəstəyi artırmalı və gənclərin idman, elm, mədəniyyət və digər faydalı fəaliyyətlərə marağını təşviq etməlidirlər.
Virtual oyunlardan tamamilə imtina etmək nə mümkündür, nə də məqsədəuyğundur. Əsas məsələ onlardan düzgün və nəzarətli istifadə mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır. Texnologiya insanın inkişafına xidmət etməlidir, onun həyatını idarə edən qüvvəyə çevrilməməlidir.
Unutmayaq ki, virtual dünyada qazanılan qələbələr monitorda qalır. Həqiqi uğurlar isə insanın biliyində, zəhmətində, peşəkarlığında və cəmiyyətə verdiyi faydada yaşayır. Gənclərin gələcəyini müəyyən edən də məhz real həyatda qazandıqları nailiyyətlərdir.
Səkinə Elçinqızı
Jurnalistika ixtisası üzrə IV kurs tələbəs