Həqiqətin rəqəmsal sınağı
İnformasiya əsrində yaşayırıq. Bu gün xəbərlər saniyələr ərzində dünyanın bir nöqtəsindən digərinə çatır. Lakin informasiyanın sürətlə yayılması ilə yanaşı, yalan məlumatların da eyni sürətlə cəmiyyətə ötürülməsi müasir dünyanın ən ciddi problemlərindən birinə çevrilib. Son illərdə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı bu təhlükəni daha da artıraraq dezinformasiyanın miqyasını genişləndirib. Bəşəriyyət üçün böyük imkanlar yaradan bu texnologiya düzgün idarə olunmadıqda siyasətdə və informasiya mühitində təhlükəli təsir vasitəsinə çevrilə bilər.
Süni intellekt artıq yalnız mətn yazan və ya şəkil hazırlayan proqram deyil. O, insan səsini, üz mimikalarını və videoları yüksək dəqiqliklə imitasiya etmək imkanına malikdir. Xüsusilə "deepfake" texnologiyası vasitəsilə hazırlanan saxta görüntü və səs yazıları adi istifadəçi tərəfindən həqiqidən seçilməyə bilər. Bu cür məzmun ictimai rəyi manipulyasiya etmək, siyasi proseslərə təsir göstərmək və cəmiyyətdə çaşqınlıq yaratmaq məqsədilə istifadə olunur. Nəticədə seçki prosesləri, dövlətlərin siyasi sabitliyi və informasiya təhlükəsizliyi ciddi risklərlə üzləşir.
Müasir siyasətdə ən böyük güc silah deyil, cəmiyyətin etimadıdır. İnsanlar doğru ilə yalanı ayırd etməkdə çətinlik çəkdikcə media qurumlarına, dövlət institutlarına və demokratik dəyərlərə inam zəifləyir. Bu isə ictimai qütbləşməni dərinləşdirir, qarşıdurmaları artırır və informasiya xaosu yaradır. Ən təhlükəli məqam isə insanların həqiqətə deyil, emosiyalarına təsir edən məlumatlara daha çox inanmağa başlamasıdır.
Dezinformasiyanın sürətlə yayılmasında sosial şəbəkələrin rolu danılmazdır. Süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış saxta xəbərlər, fotolar və videolar qısa müddətdə milyonlarla istifadəçiyə çatır. Bir çox hallarda məlumatın mənbəyi araşdırılmadan edilən paylaşımlar yalan informasiyanın həqiqətdən daha sürətlə yayılmasına səbəb olur. Beləliklə, cəmiyyət yanlış məlumatların təsiri altında ictimai rəy formalaşdırır.
Bu təhlükə xüsusilə seçki dövrlərində daha qabarıq hiss olunur. Müxtəlif ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, süni intellektlə hazırlanmış saxta videolar, montaj edilmiş çıxışlar və səs yazıları seçiciləri çaşdırmaq, onların qərarlarına təsir göstərmək üçün istifadə oluna bilir. Belə müdaxilələr demokratik seçki prinsiplərinə zidd olmaqla yanaşı, ictimai etimadı da sarsıdır.
Problemin həlli süni intellekti qadağan etmək deyil. Əksinə, bu texnologiyanın imkanlarından dezinformasiyanın aşkarlanması, faktların yoxlanılması və informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi istiqamətində istifadə edilməlidir. Texnologiyanın özü təhlükə deyil, ondan istifadə məqsədi və məsuliyyəti həlledici amildir.
Gələcəyin jurnalisti kimi hesab edirəm ki, hər bir informasiya yayımlanmamışdan əvvəl bir neçə etibarlı mənbə əsasında yoxlanılmalıdır. Xəbərin operativliyi vacib olsa da, onun dəqiqliyi və obyektivliyi daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Jurnalist peşə etikası prinsiplərinə sadiq qalmalı, cəmiyyətə yalnız təsdiqlənmiş və etibarlı məlumat təqdim etməlidir.
Bununla yanaşı, media savadlılığının artırılması günün əsas tələblərindən biridir. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində media savadlılığına daha geniş yer verilməli, gənclərdə tənqidi düşünmə bacarıqları formalaşdırılmalıdır. İnsanlar informasiyanın mənbəyini araşdırmağı, faktları müqayisə etməyi və süni intellektlə hazırlanmış saxta məzmunu tanımağı bacarmalıdırlar.
Nəticə etibarilə, süni intellekt bəşəriyyətin inkişafına xidmət edən mühüm texnoloji nailiyyətdir. Lakin etik normalar gözlənilmədikdə və ondan sui-istifadə edildikdə, bu texnologiya müasir siyasətdə dezinformasiyanın ən təhlükəli vasitələrindən birinə çevrilə bilər. Güclü jurnalistika, yüksək media savadlılığı, təkmil hüquqi tənzimləmə və məsuliyyətli texnologiya siyasəti sayəsində bu riskləri minimuma endirmək mümkündür. İnformasiya müharibələrinin getdikcə intensivləşdiyi bir dövrdə üstünlük qazanan tərəf ən çox xəbər yayan deyil, cəmiyyətə ən doğru, etibarlı və obyektiv məlumat təqdim edən tərəf olacaq.
Səkinə Elçinqızı
Jurnalistika ixtisası üzrə III kurs tələbəsi