Qaynadılan qurbağa sindromu, yoxsa tədricən təhlükəyə alışan cəmiyyət?
Müasir dünyada cəmiyyətlər sürətli texnoloji inkişaf, informasiya axınının intensivləşməsi və qlobal dəyişikliklərlə üz-üzədir. Bu dəyişikliklərin bir qismi insanların həyat keyfiyyətini yüksəltsə də, bəzən təhlükəli proseslər də səssiz və hiss edilmədən formalaşır. İnsanların bu cür dəyişikliklərə reaksiyasını izah etmək üçün istifadə olunan anlayışlardan biri də "qaynadılan qurbağa sindromu"dur.
Bu metafora belə izah olunur: əgər qurbağa qaynar suya atılarsa, o, təhlükəni dərhal hiss edərək sudan çıxmağa çalışar. Lakin su tədricən qızdırıldıqda temperaturdakı dəyişikliklərə uyğunlaşar və nəticədə təhlükənin qurbanına çevrilər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu hadisənin bioloji baxımdan həqiqiliyi elmi dairələrdə mübahisə mövzusudur. Buna baxmayaraq, metafora insan davranışlarını və ictimai prosesləri anlamaq üçün geniş istifadə olunur.
Qaynadılan qurbağa sindromunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, insanlar qəfil baş verən təhlükələri daha asan dərk edib onlara reaksiya göstərə bildikləri halda, tədricən və mərhələli şəkildə baş verən dəyişikliklərə uyğunlaşır, onların doğura biləcəyi nəticələri isə çox vaxt gec anlayırlar. İlk baxışda sadə görünən bu yanaşma sosial, siyasi, iqtisadi və mədəni proseslərin təhlilində mühüm izah vasitəsinə çevrilir.
Tarixə nəzər saldıqda görmək olar ki, bir çox mühüm hadisələr və böhranlar birdən-birə meydana çıxmayıb. Böyük iqtisadi çətinliklər, ictimai narazılıqlar, siyasi böhranlar və hətta bəzi münaqişələr uzun müddət ərzində yığılan problemlərin nəticəsi olub. Lakin həmin dövrlərdə insanlar baş verən dəyişikliklərə tədricən alışdıqları üçün təhlükənin miqyasını tam dərk edə bilməyiblər.
Bu sindromun ən çox müşahidə olunduğu sahələrdən biri siyasətdir. Siyasi mühitdə dəyişikliklər çox vaxt addım-addım həyata keçirilir. Cəmiyyət qəfil və radikal dəyişikliklərə kəskin reaksiya göstərə bilsə də, mərhələli şəkildə tətbiq olunan qərar və islahatlara daha asan uyğunlaşır. Nəticədə əvvəllər qeyri-adi və qəbuledilməz görünən hallar zaman keçdikcə adi və normal qəbul edilməyə başlanır. İnsanlar hər yeni mərhələyə uyğunlaşdıqları üçün ümumi mənzərəni görməkdə çətinlik çəkirlər.
Media və informasiya məkanı da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir insan hər gün minlərlə informasiya ilə qarşılaşır. Bu informasiya bolluğu fonunda mühüm problemlərin diqqətdən yayınması mümkündür. Sosial şəbəkələrdə sürətlə yayılan xəbərlər, qısamüddətli trendlər və tez-tez dəyişən gündəm insanların diqqətini uzunmüddətli problemlərdən yayındıra bilir. Belə hallarda cəmiyyət baş verən dəyişiklikləri dərindən təhlil etmək əvəzinə, gündəlik informasiya axınının təsiri altında qalır.
Qaynadılan qurbağa sindromu iqtisadi sahədə də özünü göstərir. Məsələn, qiymət artımları və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi uzun müddət ərzində tədricən baş verdikdə insanlar vəziyyətə uyğunlaşmağa çalışırlar. Lakin müəyyən müddətdən sonra həyat səviyyəsində ciddi dəyişikliklərin yarandığı aydın olur. Bu zaman məlum olur ki, əvvəlcə kiçik və əhəmiyyətsiz görünən dəyişikliklər əslində böyük nəticələr doğurub.
Sosial münasibətlərdə də bu sindromun izlərinə rast gəlinir. İnsanlar bəzən ailədə, dostluq münasibətlərində və ya iş mühitində yaranan problemləri uzun müddət görməzdən gəlirlər. Problemlər yavaş-yavaş dərinləşdikcə onlara alışır və vəziyyəti normal qəbul etməyə başlayırlar. Nəticədə münasibətlərdə yaranan böhranlar gözlənilməz təsir bağışlayır. Halbuki həmin böhranların təməli daha əvvəl qoyulmuş olur.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu sindromdan qorunmağın əsas yolu tənqidi düşüncənin inkişaf etdirilməsidir. İnsanlar hadisələri yalnız cari vəziyyətlə deyil, keçmiş dövrlərlə də müqayisə etməyi bacarmalıdırlar. Məhz müqayisə imkan verir ki, hansı dəyişikliklərin baş verdiyi və onların hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyi daha aydın görünsün.
Bu məsələdə media savadlılığı da mühüm rol oynayır. Vətəndaşlar aldıqları informasiyanı təhlil etməyi, müxtəlif mənbələri müqayisə etməyi və hadisələrə fərqli baxış bucaqlarından yanaşmağı bacarmalıdırlar. Əks halda informasiya manipulyasiyası və birtərəfli məlumatlandırma insanların reallığı düzgün qiymətləndirməsinə mane ola bilər.
Jurnalistikanın əsas vəzifələrindən biri də məhz cəmiyyətin diqqətindən yayınan problemləri üzə çıxarmaqdır. Peşəkar jurnalistlər yalnız baş verən hadisələri çatdırmaqla kifayətlənməməli, həm də onların səbəblərini, nəticələrini və uzunmüddətli təsirlərini araşdırmalıdırlar. Araşdırma jurnalistikası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki cəmiyyət üçün təhlükə yarada biləcək proseslər çox vaxt məhz peşəkar araşdırmalar nəticəsində üzə çıxır.
Nəticə etibarilə, qaynadılan qurbağa sindromu insanlara və cəmiyyətlərə mühüm bir dərs verir: təhlükələr hər zaman qəfil meydana çıxmır. Bəzən ən böyük risklər yavaş-yavaş formalaşır və insanlar onları hiss etmədən həmin dəyişikliklərə uyğunlaşırlar. Buna görə də baş verən hadisələri diqqətlə izləmək, tənqidi düşünmək və dəyişiklikləri zamanında qiymətləndirmək hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
Hesab edirəm ki, yalnız bu halda cəmiyyət qarşılaşdığı problemləri vaxtında görə, onların qarşısını almaq və həlli üçün zəruri addımlar ata bilər. Əks təqdirdə, bizi təhlükəyə aparan proseslərin bir hissəsinə çevrildiyimizi çox gec anlaya bilərik.
Səkinə Əhmədova
Jurnalistika ixtisası üzrə III kurs tələbəsi