İnformasiya bolluğunda həqiqətin taleyi
Müasir dövrdə jurnalistika ənənəvi prinsiplərini qorumaqla yanaşı, ciddi çağırışlarla da üz-üzədir. Bu prinsiplərdən biri olan obyektivlik bu gün xüsusilə müzakirə mövzusuna çevrilib. Bəs informasiya bolluğu və rəqəmsal transformasiya şəraitində obyektivlik hələ də mümkündürmü?
Ənənəvi jurnalistikada obyektivlik xəbərin qərəzsiz, faktlara əsaslanan və tərəfsiz şəkildə təqdim olunması kimi qəbul edilir. Lakin müasir mediada bu prinsipi qorumaq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəbdir. Məsələn, 2024-cü ildə Reuters Institute for the Study of Journalism tərəfindən yayımlanan hesabatda qeyd olunur ki, sosial mediada yayılan xəbərlərin böyük hissəsi istifadəçilər tərəfindən başlıq səviyyəsində qəbul edilir və bu da məlumatın kontekstdən çıxarılmasına səbəb olur.
Xəbərin yayılma sürətinin artması da obyektivliyə təsir göstərir. 2023-cü ildə aparılan araşdırmalara görə, yalan məlumatlar sosial şəbəkələrdə doğru məlumatlardan daha sürətlə yayılır və daha geniş auditoriyaya çatır. Bu isə jurnalistlərin faktları yoxlamadan yayımlamaq riskini artırır.
Sosial medianın sürətli inkişafı bu prosesi daha da çətinləşdirib. Bu gün artıq hər bir istifadəçi müəyyən mənada “media istehsalçısı”na çevrilib. Məsələn, Pew Research Center-in məlumatına əsasən, insanların əhəmiyyətli bir hissəsi xəbərləri ənənəvi mediadan deyil, sosial platformalardan əldə edir. Nəticədə informasiyanın etibarlılığını müəyyənləşdirmək çətinləşir, subyektiv yanaşmalar və dezinformasiya daha geniş yayılır.
Dezinformasiyanın təsirinə konkret nümunə kimi COVID-19 pandemiyası dövrünü göstərmək olar. Bu müddətdə saxta xəbərlər, yanlış tibbi məlumatlar və manipulyativ paylaşımlar geniş yayılmış, hətta bəzi hallarda insanların sağlamlığı üçün ciddi risklər yaratmışdır. Bu, obyektiv və yoxlanılmış informasiyanın nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərdi.
Bununla belə, obyektivliyin tamamilə aradan qalxdığını demək doğru olmaz. Bu gün də peşə etikası prinsiplərinə sadiq qalan jurnalistlər və media qurumları fəaliyyət göstərir. Məsələn, BBC və The New York Times kimi qurumlar faktların yoxlanılması və redaksiya standartlarının qorunması istiqamətində ciddi mexanizmlər tətbiq edir.
Eyni zamanda, texnologiyanın inkişafı bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. International Fact-Checking Network kimi qurumlar və müxtəlif fakt-yoxlama platformaları yanlış məlumatların aşkarlanması və qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Nəticə etibarilə, müasir jurnalistikada obyektivlik əvvəlki kimi asan təmin olunan prinsip olmasa da, onu tamamilə mümkünsüz hesab etmək doğru deyil. Bu, həm jurnalistlərin peşə etikası və məsuliyyəti, həm də auditoriyanın media savadlılığı ilə sıx bağlıdır.
Bu gün obyektivlik artıq avtomatik şəkildə formalaşan bir xüsusiyyət deyil, şüurlu və məsuliyyətli seçimdir. Jurnalist üçün bu seçim bəzən peşəkar və maddi risklər doğura bilər. Çünki həqiqəti təqdim etmək hər zaman populyar olmur və bəzən müxtəlif təzyiqlərlə müşayiət olunur. Oxucu üçün də bu seçim asan deyil: informasiyanı təhlil etmək, mənbələri yoxlamaq və manipulyativ başlıqlardan yayınmaq əlavə diqqət və vaxt tələb edir.
Əgər bu məsuliyyət hər iki tərəf tərəfindən dərk olunmazsa, cəmiyyət ortaq fakt bazasını itirmək riski ilə üzləşə bilər. Bu halda insanlar fərqli informasiya mühitlərində formalaşan “öz həqiqətləri” ilə qalacaq, bu isə ictimai dialoqu və qarşılıqlı anlaşmanı çətinləşdirəcək.
Bu səbəbdən obyektiv jurnalistikanın qorunması üçün həm media nümayəndələrinin peşəkarlığı, həm də auditoriyanın tənqidi yanaşması zəruridir. Əks halda, informasiya cəmiyyətində ən böyük itki məhz həqiqətin özü olacaq.
Səma Mahmudova
Jurnalistika ixtisası üzrə I kurs tələbəsi